Một vụ việc được coi là có tình huống pháp lý tương tự án lệ khi những sự kiện pháp lý làm nên tình huống án lệ cũng có mặt trong vụ đó, đặt ra cùng câu hỏi pháp lý, và quy định làm nền cho giải pháp vẫn còn áp dụng. Giống về số tiền, về địa phương hay về quan hệ họ hàng không phải là thứ quyết định.
Đây là bước khó nhất khi viện dẫn án lệ, và cũng là chỗ bên kia sẽ tấn công đầu tiên. Bài này đưa ra bốn phép so bạn tự làm được trên giấy trước khi quyết định đưa án lệ vào hồ sơ, kèm một ví dụ giả định để thấy cách áp dụng.
Đọc đúng phần cần so trong án lệ
Khi tra một án lệ trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao, bạn sẽ thấy phần khái quát nội dung án lệ gồm hai đoạn quan trọng nhất: tình huống án lệ, mô tả gọn những sự kiện pháp lý; và giải pháp pháp lý, nói toà phải xác định, giải quyết thế nào. Phía dưới là toàn văn bản án gốc và vị trí đoạn nội dung án lệ trong đó.
Thứ bạn so là đoạn tình huống án lệ, không phải toàn bộ câu chuyện trong bản án gốc. Bản án gốc có hàng chục chi tiết, đa phần không làm nên án lệ. Người mới hay sa vào so từng chi tiết của vụ gốc, rồi thấy khác nhiều quá nên bỏ, hoặc thấy giống vài chi tiết nổi bật nên mừng vội.
Cách làm gọn: chép đoạn tình huống án lệ ra giấy, tách thành từng mệnh đề sự kiện, đánh số. Mỗi mệnh đề là một điều kiện. Vụ của bạn phải có đủ các điều kiện đó, hoặc ít nhất có đủ những điều kiện mà giải pháp pháp lý thực sự dựa vào.
Bốn phép so, làm theo thứ tự
Làm lần lượt; trượt phép nào thì dừng, xem lại trước khi đi tiếp:
- So câu hỏi pháp lý. Viết ra một câu hỏi mà án lệ trả lời (ví dụ: khoản tiền này là đặt cọc hay tiền trả trước), rồi một câu hỏi mà vụ của bạn cần toà trả lời. Hai câu phải cùng một vấn đề. Cùng lĩnh vực mà khác câu hỏi thì dừng.
- So từng sự kiện then chốt. Đặt các mệnh đề sự kiện của tình huống án lệ cạnh các sự kiện trong vụ của bạn. Đánh dấu cái nào có, cái nào không, cái nào có nhưng chưa có chứng cứ.
- So luật nền. Xem phần quy định pháp luật liên quan trong án lệ. Kiểm quy định đó (hoặc quy định tương ứng ở luật mới) có áp dụng cho thời điểm giao dịch, sự việc của bạn không.
- So hướng giải pháp. Đọc giải pháp pháp lý và hỏi: nếu toà áp dụng y nguyên vào vụ mình thì kết quả có hỗ trợ yêu cầu của mình không. Có những án lệ tương tự nhưng giải pháp lại bất lợi cho bạn.
Qua đủ bốn phép, bạn có cơ sở viện dẫn. Trượt phép hai ở một sự kiện quan trọng thì phải xem sự kiện đó có thật sự quyết định không, hay chỉ là chi tiết bối cảnh.
Ví dụ giả định: bảng so sự kiện
Ví dụ giả định: một án lệ (giả định, không phải án lệ thật) có tình huống "bên mua đã trả phần lớn tiền, đã nhận và sử dụng đất ổn định, bên bán không phản đối trong thời gian dài, hợp đồng chưa công chứng"; giải pháp là công nhận hợp đồng. Vụ của chị A có các dữ kiện sau:
| Sự kiện trong tình huống án lệ (giả định) | Vụ của chị A | Đánh giá |
|---|---|---|
| Bên mua đã trả phần lớn tiền | Đã trả khoảng chín phần mười, có giấy nhận tiền | Có, có chứng cứ |
| Bên mua đã nhận đất, sử dụng ổn định | Đã xây tường rào, trồng cây lâu năm | Có, cần ảnh, xác nhận của hàng xóm |
| Bên bán biết và không phản đối thời gian dài | Bên bán ở cùng xã, không có văn bản phản đối | Có nhưng phải chứng minh "biết" |
| Hợp đồng chưa công chứng | Giấy viết tay, có người làm chứng | Có |
| (Không có trong án lệ) | Đất đang thế chấp ngân hàng khi mua bán | Khác biệt có thể quyết định |
Bốn dòng đầu khớp, dòng cuối là sự kiện mà tình huống án lệ không nhắc tới. Việc tiếp theo là xác định sự kiện thế chấp có làm thay đổi câu hỏi pháp lý không. Nếu có, bên kia sẽ dựa vào đúng điểm này để nói vụ của chị A không tương tự. Bạn cần chuẩn bị lập luận cho dòng đó trước khi viện dẫn.
Giống bề ngoài, khác chỗ quyết định: những kiểu hay gặp
Cùng loại hợp đồng, khác vấn đề tranh chấp. Án lệ về hậu quả hợp đồng vô hiệu không giúp gì khi vụ của bạn tranh chấp về việc hợp đồng đã chấm dứt hay chưa.
Cùng kết quả mong muốn, khác con đường. Hai vụ đều đòi chia tài sản, nhưng một vụ tranh chấp tài sản chung hay riêng, vụ kia tranh chấp cách tính công sức. Câu hỏi pháp lý khác nhau.
Thiếu một sự kiện mà giải pháp dựa vào. Giải pháp thường dựa vào một hai sự kiện cụ thể như "đã thanh toán", "đã biết mà không phản đối", "có lỗi của một bên". Thiếu đúng sự kiện đó là mất tương tự.
Có thêm một sự kiện làm đổi bản chất. Như ví dụ thế chấp ở trên, hoặc có quyết định thu hồi, có bản án khác đã giải quyết một phần. Sự kiện thêm vào có thể đặt ra câu hỏi pháp lý mới mà án lệ không trả lời.
Khác thời điểm áp dụng luật. Án lệ dựa vào quy định cũ; giao dịch của bạn xảy ra sau khi luật đã đổi theo hướng khác. Tình huống giống nhưng luật nền khác thì giải pháp có thể không còn đứng được.
Khi chỉ tương tự một phần
Thực tế ít khi khớp hoàn toàn. Khi vụ của bạn có đủ sự kiện then chốt nhưng thêm vài chi tiết khác, bạn vẫn có thể viện dẫn, miễn là nói thẳng chỗ khác và giải thích vì sao chỗ khác đó không làm thay đổi giải pháp. Cách này thuyết phục hơn nhiều so với lờ đi, vì toà và bên kia đằng nào cũng thấy.
Nếu chỉ tương tự ở một số sự kiện, không đủ cho toàn bộ tình huống, đừng gọi là "áp dụng án lệ". Hãy viết là lập luận của án lệ đó có thể tham khảo cho một phần vấn đề, và đề nghị toà xem xét theo cùng tinh thần. Cách nói khiêm tốn này không khiến toà phải trả lời theo nghĩa vụ áp dụng án lệ, nhưng vẫn đưa được lối nghĩ của cấp cao nhất vào hồ sơ.
Nếu khác ở đúng sự kiện mà giải pháp dựa vào, hãy bỏ án lệ đó. Tìm quy định pháp luật trực tiếp, hoặc án lệ khác sát hơn. Giữ một án lệ lệch trong hồ sơ là tặng bên kia một điểm dễ đánh.
Ví dụ giả định thứ hai: trượt ở phép so luật nền
Ví dụ giả định: anh B cho bạn vay tiền, hai bên thoả thuận lãi và tiền phạt chậm trả. Anh B tìm được một án lệ (giả định) về cách tính lãi chậm trả trong hợp đồng vay, giải pháp có lợi cho bên cho vay. Phép so câu hỏi pháp lý và phép so sự kiện đều qua: cùng câu hỏi về lãi chậm trả, cùng có thoả thuận lãi, cùng có việc trả chậm.
Tới phép so luật nền thì vướng. Án lệ giả định này hình thành khi quan hệ vay chịu điều chỉnh bởi bộ luật dân sự cũ, còn hợp đồng của anh B ký khi bộ luật mới đã có hiệu lực, với cách quy định lãi suất và lãi chậm trả khác đi. Tình huống giống, nhưng nền pháp lý để giải pháp đứng vững đã thay đổi.
Trong trường hợp như vậy, đưa án lệ ra như căn cứ chính là mạo hiểm. Việc nên làm là đọc quy định hiện hành về lãi trong hợp đồng vay, lập luận trực tiếp theo đó, và chỉ dùng án lệ (nếu còn phù hợp về tinh thần) như phần tham khảo cách toà tư duy. Nếu nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán có hướng dẫn riêng về lãi, lãi suất cho quan hệ ký theo luật mới, văn bản đó thường sát hơn án lệ cũ.
Chuẩn bị chứng cứ cho từng sự kiện then chốt
Viện dẫn án lệ chỉ đứng được khi các sự kiện tương tự được chứng minh. Sau khi so xong, lập danh sách việc cần làm:
- Với mỗi sự kiện then chốt, ghi chứng cứ đang có: hợp đồng, giấy nhận tiền, biên bản, tin nhắn, lời khai người làm chứng.
- Sự kiện nào mới chỉ có lời kể của bạn thì tìm thêm chứng cứ độc lập hoặc đề nghị toà thu thập.
- Sự kiện mang tính "biết", "đồng ý", "không phản đối" thường khó chứng minh nhất; nghĩ trước dấu vết nào cho thấy bên kia đã biết.
- Sự kiện có thể gây khác biệt (như thế chấp, tranh chấp trước đó) thì chủ động thu thập tài liệu để giải thích, đừng để bên kia đưa ra trước.
- Ghi chú vị trí từng chứng cứ trong hồ sơ để khi viết đoạn viện dẫn có thể dẫn chiếu thẳng.
Danh sách này đồng thời là khung cho đoạn viện dẫn trong văn bản gửi toà: mỗi sự kiện tương tự đi kèm chứng cứ của nó.
Nhờ người khác so giùm
Phép so dễ bị ảnh hưởng bởi mong muốn: người đang có vụ thường thấy vụ mình giống án lệ có lợi hơn thực tế. Một cách kiểm đơn giản là đưa bảng so cho người không liên quan đọc, hỏi họ thấy chỗ nào khác. Câu trả lời của họ thường gần với cách bên kia sẽ phản bác.
Một cách tự kiểm khác là viết thử đoạn phản bác thay cho bên kia: "vụ này không tương tự án lệ vì…". Nếu bạn viết được một câu nghe có lý, hãy chuẩn bị câu trả lời cho nó ngay trong văn bản viện dẫn. Nếu viết mãi không ra lý do nào ngoài các khác biệt về số tiền, địa phương, ngày tháng, đó là dấu hiệu tốt: phần khác biệt nhiều khả năng không quyết định.
Với vụ phức tạp, nhất là khi phải đánh giá sự kiện thêm vào có làm đổi bản chất không, nên nhờ luật sư hoặc người làm nghề xem giúp, gửi kèm bảng so đã lập và đoạn tình huống, giải pháp chép từ án lệ gốc. Có bảng sẵn, người làm nghề trả lời nhanh và trúng hơn nhiều so với nghe kể lại cả câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Tình huống tương tự có cần giống hệt án lệ không?
Không cần giống hệt. Cần có đủ những sự kiện pháp lý mà giải pháp của án lệ dựa vào và cùng đặt ra một câu hỏi pháp lý. Khác về số tiền, địa danh, nhân thân thường không quan trọng; khác về sự kiện quyết định thì mất tương tự.
Ai quyết định vụ của mình có tương tự án lệ hay không?
Toà đang giải quyết vụ việc quyết định, qua phần nhận định trong bản án. Đương sự đưa lập luận, bên kia phản bác, toà đánh giá. Nếu toà cho là không tương tự thì phải nêu lý do, và lý do đó có thể được xem xét lại ở cấp phúc thẩm.
Có nên viện dẫn nhiều án lệ cùng lúc cho một vấn đề không?
Chỉ khi mỗi án lệ thực sự trả lời một phần khác nhau của vấn đề. Viện dẫn nhiều án lệ na ná nhau làm loãng lập luận và tăng điểm để bên kia bắt bẻ. Một án lệ sát nhất, so kỹ, thường có sức nặng hơn ba án lệ so qua loa.
Nếu án lệ có giải pháp bất lợi cho mình thì sao?
Toà vẫn có thể tự tìm thấy và áp dụng nó. Bạn nên chuẩn bị trước lập luận vì sao vụ của mình khác ở sự kiện quyết định, hoặc vì sao luật nền đã thay đổi. Giả vờ không biết án lệ đó là cách chuẩn bị tồi nhất.
Đoạn tình huống án lệ ngắn quá, có nên đọc cả bản án gốc không?
Nên. Đoạn tình huống là điểm xuất phát, nhưng đọc phần nhận định của bản án gốc giúp hiểu vì sao toà coi các sự kiện đó là quyết định. Chỉ cần nhớ phần có giá trị áp dụng là tình huống và giải pháp đã được khái quát, không phải mọi chi tiết vụ gốc.