Khi tranh luận tại phiên toà, phần nêu án lệ nên gói trong một đoạn nói chừng một đến hai phút: nêu vấn đề, gọi tên án lệ, chỉ ba sự kiện tương tự quan trọng nhất kèm chứng cứ, rồi nói rõ đề nghị. Phần phân tích đầy đủ đã nằm trong văn bản nộp trước; tại phiên chỉ nhắc và dẫn chiếu.
Kỹ năng tranh luận tại phiên nói chung (thứ tự phát biểu, đối đáp, giữ bình tĩnh) là một mảng riêng. Bài này chỉ bàn phần có án lệ: chuẩn bị đoạn nói, đảm bảo được ghi vào biên bản, và trả lời khi hội đồng xét xử hoặc bên kia hỏi ngược.
Vì sao nói tại phiên vẫn cần dù đã nộp văn bản
Bản án được ra trên cơ sở kết quả tranh tụng tại phiên toà, xem xét đầy đủ chứng cứ và ý kiến các bên. Văn bản bạn nộp trước nằm trong hồ sơ, nhưng phiên toà là lúc hội đồng xét xử nghe các bên trực tiếp, có hội thẩm nhân dân cùng nghe và cùng biểu quyết. Hội thẩm không phải lúc nào cũng đọc kỹ từng văn bản trong hồ sơ trước phiên.
Nhắc lại án lệ tại phiên còn có tác dụng thứ hai: nó được ghi vào biên bản phiên toà. Nếu sau đó bản án không đề cập gì tới án lệ, biên bản là bằng chứng bạn đã nêu và toà không trả lời. Đây là căn cứ quan trọng nếu có kháng cáo.
Tác dụng thứ ba là buộc bên kia phải phản hồi công khai. Có những người chỉ im lặng trước văn bản viết, nhưng tại phiên khi bị hỏi thẳng thì phải nói. Câu trả lời của họ, đúng hay sai, đều giúp hội đồng xét xử thấy rõ hơn tình huống có tương tự hay không.
Cũng cần nhớ rằng giữa lúc nộp văn bản và ngày xét xử có thể cách nhau nhiều tháng. Trong thời gian đó, hồ sơ có thêm chứng cứ, lời khai, thậm chí bên kia đã thay đổi yêu cầu. Phần nói tại phiên là dịp cập nhật: sự kiện nào trước đây chưa có chứng cứ nay đã có, sự kiện nào bên kia đã thừa nhận. Một câu như "tại phiên hôm nay bị đơn đã thừa nhận đã nhận đủ tiền" làm phần tương tự chắc hơn hẳn so với văn bản cũ.
Chuẩn bị đoạn nói từ trước
Viết ra giấy và tập nói thành tiếng ở nhà, bấm giờ:
- Câu mở nêu vấn đề: "Về việc xác định khoản tiền… là gì, nguyên đơn đề nghị hội đồng xét xử xem xét án lệ đã nêu trong văn bản ngày…".
- Câu gọi tên án lệ và nói gọn giải pháp pháp lý bằng lời của mình, không đọc nguyên văn dài.
- Ba sự kiện tương tự quan trọng nhất, mỗi sự kiện kèm tên chứng cứ trong hồ sơ. Nếu có nhiều hơn ba, nói "các sự kiện còn lại đã trình bày trong văn bản".
- Một câu nói về điểm khác biệt (nếu có) và vì sao không quyết định, để chặn trước phản bác.
- Câu kết nêu đề nghị cụ thể.
Đoạn nói hoàn chỉnh thường chỉ khoảng một trang tay. Tập tới mức trình bày trôi chảy mà chỉ liếc giấy, để mắt hướng về hội đồng xét xử chứ không cúi đầu đọc.
Đặt phần án lệ ở đâu trong lượt tranh luận
Lượt tranh luận của đương sự thường đi theo các yêu cầu: yêu cầu thứ nhất, căn cứ, chứng cứ; yêu cầu thứ hai… Phần án lệ nên nằm ngay trong yêu cầu mà nó hỗ trợ, sau khi bạn đã nhắc lại sự việc liên quan bằng một hai câu. Đặt án lệ ở đầu lượt nói, trước khi người nghe biết đang bàn chuyện gì, khiến nó trôi qua mà không ai nhớ.
Nếu vụ có nhiều vấn đề và bạn viện dẫn án lệ cho hơn một vấn đề, hãy sắp theo mức quan trọng: vấn đề quyết định kết quả nói trước. Thời gian tranh luận có hạn, chủ toạ có thể nhắc rút gọn; ý quan trọng nhất phải được nói khi người nghe còn tập trung.
Một mẹo đơn giản là mở phần án lệ bằng một câu báo trước: "Về vấn đề này, ngoài quy định pháp luật đã nêu, còn có án lệ có tình huống tương tự". Câu báo trước giúp thư ký ghi biên bản đúng chỗ và giúp hội thẩm nhận ra đây là một căn cứ riêng, không lẫn với phần kể sự việc.
Nếu có người bảo vệ quyền lợi cùng tham gia, thống nhất trước ai nói phần án lệ. Hai người cùng nhắc một án lệ với hai cách diễn đạt khác nhau dễ tạo cảm giác lộn xộn, thậm chí mâu thuẫn.
Mang gì vào phiên toà cho phần án lệ
Chuẩn bị sẵn trong cặp hồ sơ, để khi cần đưa ra trong vài giây:
- Bản in án lệ, đoạn giải pháp pháp lý được đánh dấu, đủ bản để đưa hội đồng xét xử nếu được yêu cầu.
- Bản sao văn bản viện dẫn đã nộp, ghi ngày nộp ở góc trên.
- Bảng so sự kiện một trang, mỗi dòng có số chứng cứ trong hồ sơ.
- Giấy ghi đoạn nói đã tập, chữ đủ lớn để liếc là thấy.
- Ghi chú ngắn ba hướng phản bác có thể gặp và câu trả lời đã chuẩn bị.
- Ghi chú nơi và ngày đã kiểm tình trạng hiện hành của án lệ, để trả lời nếu được hỏi.
Không cần mang theo cả tập tài liệu về án lệ khác "phòng khi cần". Càng nhiều giấy, càng dễ lúng túng khi phải tìm đúng tờ trong lúc hội đồng xét xử chờ.
Khi hội đồng xét xử hỏi lại về án lệ
"Vụ này khác án lệ ở chỗ…". Đây là câu hỏi nên mừng, vì cho thấy toà đang so sánh nghiêm túc. Trả lời bằng cách quay về giải pháp pháp lý: giải pháp đó dựa vào sự kiện nào, và sự kiện đó có trong vụ này không. Đừng tranh cãi về những chi tiết không quyết định.
"Án lệ này còn áp dụng không?". Nếu đã kiểm, nói rõ đã kiểm ở đâu và vào ngày nào. Nếu chưa chắc, nói thật là đã viện dẫn theo bản công bố và đề nghị hội đồng xét xử xem xét tình trạng hiện hành. Đừng khẳng định khi không chắc.
"Đương sự có chứng cứ cho sự kiện đó không?". Chỉ đúng tài liệu trong hồ sơ, theo số đã đánh. Nếu chứng cứ chưa có, nói rõ và đề nghị biện pháp thu thập phù hợp nếu còn kịp.
Toà không hỏi gì. Không có nghĩa là toà bỏ qua. Bạn chỉ cần bảo đảm phần trình bày đã được ghi vào biên bản; khi ký biên bản, đọc lại đoạn đó.
Đáp lại khi bên kia phản bác án lệ của mình
Bên kia thường phản bác theo ba hướng: án lệ không tương tự, án lệ không còn phù hợp với luật, hoặc sự kiện tương tự chưa được chứng minh. Bạn đã chuẩn bị trước cho cả ba trong văn bản; tại phiên chỉ cần lấy ra câu trả lời đã có.
Với hướng thứ nhất, hãy hỏi lại bằng cách quy về giải pháp: điểm khác mà bên kia nêu có phải là sự kiện mà giải pháp pháp lý dựa vào không. Với hướng thứ hai, nêu căn cứ cho thấy quy định nền vẫn áp dụng cho thời điểm giao dịch. Với hướng thứ ba, chỉ chứng cứ.
Nếu bên kia đưa ra một án lệ khác có giải pháp ngược lại, đừng hoảng. Hỏi lại hội đồng xét xử cho phép xem bản án lệ đó nếu bạn chưa biết, rồi trả lời theo cùng phép so: vụ này giống án lệ nào hơn ở sự kiện quyết định. Nếu án lệ đó được nêu lần đầu tại phiên, cứ nói rõ với hội đồng xét xử rằng bạn chưa được biết trước để chuẩn bị, rồi trình bày những gì thấy được ngay: câu hỏi pháp lý có giống không, sự kiện nào quyết định. Việc cân nhắc tiếp thuộc về hội đồng xét xử.
Tránh cãi tay đôi với bên kia. Mọi lời đối đáp tại phiên đều hướng về hội đồng xét xử, theo sự điều khiển của chủ toạ. Kỹ thuật đối đáp tại phiên nói chung, cách giữ giọng và nhịp, thuộc mảng kỹ năng tranh tụng; về án lệ, chỉ cần nhớ: trả lời bằng giải pháp pháp lý và chứng cứ, không bằng cảm xúc.
Biên bản phiên toà: kiểm gì về phần án lệ
Sau phiên, đương sự được xem biên bản và có quyền yêu cầu ghi sửa đổi, bổ sung theo thủ tục. Với phần án lệ, kiểm các điểm sau:
| Điểm cần kiểm | Vì sao | Nếu thiếu |
|---|---|---|
| Biên bản có ghi việc bạn nêu án lệ | Chứng minh đã viện dẫn tại phiên | Yêu cầu bổ sung theo thủ tục |
| Ghi đúng tên, số hiệu án lệ | Tránh nhầm với án lệ khác | Yêu cầu sửa |
| Ghi tóm tắt đề nghị của bạn | Biết toà phải trả lời điều gì | Yêu cầu bổ sung ý chính |
| Ghi phản bác của bên kia (nếu có) | Thấy rõ điểm tranh cãi | Ghi lại để chuẩn bị cho bước sau |
Biên bản không ghi nguyên văn từng lời; quan trọng là ý chính có mặt. Đọc kỹ trước khi ký, vì sau này rất khó chứng minh mình đã nói điều mà biên bản không ghi.
Sau phiên: khi bản án không trả lời án lệ
Khi nhận bản án, đọc phần nhận định để tìm đoạn toà nói về án lệ. Toà có thể áp dụng, có thể nêu lý do không áp dụng, hoặc có thể không nhắc tới. Trường hợp cuối cùng, nếu biên bản phiên toà và văn bản của bạn đều ghi rõ đã viện dẫn, đó là một điểm có thể nêu trong kháng cáo. Cách viết lý do kháng cáo, thời hạn và thủ tục thuộc mảng kháng cáo riêng.
Nếu toà có nêu lý do không áp dụng, hãy đọc kỹ lý do đó thay vì phản ứng ngay. Lý do có thể đúng (sự kiện quyết định thật sự khác) hoặc có thể dựa trên một nhận định sự việc mà bạn cho là sai. Hai trường hợp này dẫn tới hai cách xử lý khác nhau ở bước sau.
Nếu không chắc bản án đã trả lời thoả đáng chưa, hoặc có nên kháng cáo vì điểm này không, nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề, mang theo bản án, biên bản phiên toà và văn bản viện dẫn đã nộp. Thời hạn kháng cáo ngắn, nên hỏi ngay sau khi nhận bản án.
Câu hỏi thường gặp
Đương sự tự tranh luận có được đọc từ giấy chuẩn bị sẵn không?
Được, không có quy định cấm đương sự nhìn giấy khi phát biểu. Tuy vậy nói theo ý chính và chỉ liếc giấy giúp hội đồng xét xử theo dõi dễ hơn. Phần án lệ ngắn, tập vài lần ở nhà là trình bày được gần như không cần đọc.
Có được nêu một án lệ mới lần đầu tại phiên toà không?
Pháp luật không cấm viện dẫn căn cứ pháp lý khi tranh luận. Nhưng nêu lần đầu tại phiên khiến hội đồng xét xử và bên kia không có thời gian đối chiếu, sức thuyết phục giảm. Tốt nhất là nộp văn bản trước và nhắc lại tại phiên.
Hội thẩm nhân dân có xem xét án lệ không?
Hội thẩm nhân dân cùng thẩm phán xét xử và biểu quyết theo đa số, nên họ cùng nghe và cùng cân nhắc lập luận của các bên, kể cả án lệ. Vì vậy phần trình bày nên dễ hiểu với người không chuyên luật, tránh thuật ngữ không giải thích.
Kiểm sát viên phát biểu khác với án lệ mình nêu thì sao?
Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật và, trong một số vụ, về việc giải quyết vụ án. Ý kiến đó không thay quyết định của hội đồng xét xử. Bạn có thể trình bày ý kiến về phát biểu đó trong lượt được chủ toạ cho phép.
Nếu chủ toạ ngắt lời khi đang nói về án lệ thì làm thế nào?
Tuân theo điều khiển của chủ toạ. Có thể xin phép nói thêm một câu tóm ý chính và dẫn chiếu văn bản đã nộp. Chính vì có thể bị giới hạn thời gian, phần án lệ cần ngắn và ý quan trọng nhất phải nói trước.