Toà án có thể không áp dụng một án lệ mà đương sự viện dẫn, nhưng khi đó phải phân tích, lập luận và nêu rõ lý do trong bản án. Lý do thường gặp là vụ việc không có tình huống pháp lý tương tự, quy định làm nền cho án lệ đã thay đổi, hoặc án lệ đã bị thay thế, bãi bỏ.
Nghĩa vụ nêu lý do là điểm khiến án lệ khác một bản án tham khảo thông thường. Bài này giải thích nghĩa vụ đó từ góc đương sự: đọc phần lý do thế nào, lý do nào có sức nặng, lý do nào mỏng, và nên làm gì khi bản án hoàn toàn không nhắc tới án lệ bạn đã nêu.
Nghĩa vụ áp dụng và nghĩa vụ giải thích
Theo cơ chế án lệ ở Việt Nam, khi một vụ việc có tình huống pháp lý tương tự án lệ, thẩm phán và hội thẩm phải nghiên cứu, áp dụng án lệ đó để những vụ giống nhau được giải quyết giống nhau. Đi kèm là một quy tắc mà đương sự cần nắm chắc: trường hợp toà không áp dụng án lệ thì phải phân tích, lập luận và nêu rõ lý do trong bản án, quyết định. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cũng ghi nhận nguyên tắc toà nghiên cứu, áp dụng án lệ trong giải quyết vụ việc dân sự.
Hai nghĩa vụ này cho thấy án lệ không ràng buộc tuyệt đối như một điều luật, nhưng cũng không phải tài liệu tham khảo tuỳ ý. Toà có quyền cho rằng vụ đang xử khác, nhưng không có quyền lờ đi. Lời giải thích của toà phải đủ để người đọc hiểu vì sao kết quả khác với hướng mà án lệ chỉ ra.
Quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ được quy định trong nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao; văn bản này đã từng được ban hành thay thế, nên khi cần trích điều khoản cụ thể, hãy đối chiếu bản hiện hành trên trang án lệ hoặc cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức thay vì dựa vào trích dẫn cũ.
Các loại lý do không áp dụng thường gặp
Đọc phần nhận định, lý do không áp dụng thường rơi vào một trong các nhóm sau:
| Loại lý do | Nội dung | Sức nặng khi xem lại |
|---|---|---|
| Không tương tự về sự kiện | Vụ đang xử thiếu hoặc có thêm một sự kiện mà giải pháp dựa vào | Mạnh nếu toà chỉ đúng sự kiện quyết định; yếu nếu chỉ nêu khác biệt bề ngoài |
| Không tương tự về câu hỏi pháp lý | Án lệ trả lời vấn đề khác với vấn đề cần giải quyết | Thường mạnh; khó phản bác nếu đúng là hai câu hỏi khác |
| Luật nền đã thay đổi | Quy định làm cơ sở cho án lệ đã sửa, giao dịch thuộc luật mới | Mạnh nếu thời điểm áp dụng rõ; cần kiểm quy định chuyển tiếp |
| Án lệ đã bị thay thế, bãi bỏ | Án lệ không còn trong danh mục được áp dụng | Rất mạnh nếu đúng; kiểm thông báo chính thức |
| Sự kiện tương tự chưa được chứng minh | Đương sự nêu sự kiện nhưng hồ sơ không có chứng cứ | Đây là vấn đề chứng cứ, không phải về án lệ |
| Lý do chung chung | Chỉ ghi "không phù hợp" mà không phân tích | Yếu; là điểm có thể nêu khi xem lại bản án |
Bảng giúp bạn xếp lý do của toà vào đúng nhóm trước khi phản ứng. Mỗi nhóm có cách đánh giá khác, và không phải lý do nào cũng đáng phản bác.
Đọc phần lý do trong bản án theo từng bước
Đừng chỉ tìm câu "không áp dụng"; đọc cả đoạn nhận định liên quan:
- Tìm trong phần nhận định đoạn có tên hoặc số hiệu án lệ bạn đã nêu. Nếu không thấy, tìm theo chữ "án lệ" và theo vấn đề pháp lý tương ứng.
- Xác định toà có thừa nhận bạn đã viện dẫn không. Một bản án tốt thường tóm ý kiến của đương sự trước khi đánh giá.
- Gạch chân câu nêu lý do, xếp vào một nhóm trong bảng trên.
- Đối chiếu lý do với bảng so sự kiện bạn đã lập. Toà chỉ ra sự kiện nào khác? Sự kiện đó có thật sự là chỗ giải pháp dựa vào không?
- Kiểm phần nhận định về chứng cứ: toà có coi sự kiện tương tự là đã được chứng minh không. Nhiều khi toà không áp dụng án lệ vì đánh giá chứng cứ khác bạn, chứ không phải vì hiểu khác án lệ.
- Ghi ra giấy một câu: lý do của toà có đứng được không, vì sao. Câu này là điểm xuất phát nếu bạn cân nhắc kháng cáo.
Khi bản án không nhắc gì tới án lệ
Đây là tình huống khó chịu nhất. Bạn đã nêu án lệ trong văn bản, nhắc lại khi tranh luận, biên bản phiên toà có ghi, nhưng bản án không có lấy một câu về nó. Về nguyên tắc, việc không áp dụng mà không nêu lý do là trái với yêu cầu đối với toà, và là một điểm có thể nêu khi xem xét lại bản án.
Tuy vậy, hãy bình tĩnh đọc lại toàn bộ phần nhận định trước khi kết luận toà "lờ đi". Đôi khi toà không nhắc tên án lệ nhưng thực chất đã giải quyết vấn đề theo đúng giải pháp của án lệ, chỉ là dẫn quy định pháp luật trực tiếp. Khi đó kết quả đã có lợi cho bạn, việc toà không ghi tên án lệ ít có ý nghĩa thực tế.
Trường hợp toà vừa không nhắc án lệ, vừa giải quyết theo hướng ngược với giải pháp của án lệ, thì đây là điểm đáng chú ý nhất. Hãy giữ sẵn ba thứ: văn bản viện dẫn đã nộp (có ngày nộp), biên bản phiên toà ghi việc bạn nêu án lệ, và bản án. Ba thứ này cho thấy rõ toà đã được biết về án lệ mà không giải thích.
Phân biệt "toà sai" với "toà đánh giá khác"
Đánh giá chứng cứ khác. Nếu toà cho rằng sự kiện "bên bán đã biết và không phản đối" chưa được chứng minh, thì án lệ không áp dụng được vì thiếu tiền đề. Tranh luận lúc này là về chứng cứ, không phải về án lệ.
Nhận định khác về câu hỏi pháp lý. Toà xác định quan hệ tranh chấp khác bạn, ví dụ coi giao dịch là vay chứ không phải mua bán. Án lệ về mua bán tự nhiên không áp dụng. Điểm cần xem là cách toà xác định quan hệ, không phải án lệ.
Hiểu sai giải pháp của án lệ. Hiếm hơn, nhưng có: toà đọc giải pháp hẹp hơn hoặc rộng hơn nội dung đã công bố. Khi đó chép nguyên văn đoạn giải pháp ra để so là cách chứng minh rõ nhất.
Áp dụng sai thời điểm luật. Toà cho rằng luật nền đã đổi trong khi giao dịch của bạn xảy ra trước thời điểm thay đổi, hoặc ngược lại. Kiểm ngày giao dịch và quy định chuyển tiếp.
Điểm này đi tiếp đâu: kháng cáo và các thủ tục sau
Nếu bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực, việc không áp dụng án lệ mà không nêu lý do, hoặc nêu lý do không đứng được, có thể trở thành một lý do kháng cáo về áp dụng pháp luật. Cách viết lý do kháng cáo, thời hạn kháng cáo và thủ tục nộp đơn là mảng kháng cáo riêng; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng án lệ là căn cứ pháp lý, nên trình bày như một điểm toà sơ thẩm đã áp dụng pháp luật chưa đúng, không phải như "chứng cứ mới".
Nếu bản án đã có hiệu lực, con đường đề nghị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm có điều kiện riêng, thời hạn riêng và thuộc một mảng khác. Không phải mọi trường hợp không áp dụng án lệ đều đủ căn cứ để kháng nghị; cần đánh giá vi phạm có nghiêm trọng, có làm thay đổi kết quả hay không.
Cũng cần tính tới bên kia. Nếu bạn kháng cáo vì toà không áp dụng án lệ, bên kia sẽ có cơ hội trình bày lại vì sao vụ việc không tương tự, có khi với lập luận chặt chẽ hơn ở sơ thẩm. Hãy đọc lại văn bản phản biện của họ (nếu có) và tự hỏi: ở cấp phúc thẩm, phần nào của mình dễ bị tấn công nhất. Chuẩn bị trước cho phần đó.
Với cả hai con đường, điều quyết định vẫn là chất lượng phép so mà bạn đã làm từ đầu. Một viện dẫn chặt chẽ, có chứng cứ, được ghi trong biên bản, thì việc toà không giải thích càng lộ rõ. Một viện dẫn lỏng lẻo thì toà có không giải thích cũng khó biến thành lợi thế.
Khi nào nên hỏi người làm nghề
Đánh giá một lý do không áp dụng án lệ có đứng được hay không đòi hỏi đọc cả bản án, cả án lệ gốc và hồ sơ chứng cứ. Đây là việc người làm nghề làm nhanh và chính xác hơn, đặc biệt khi thời hạn kháng cáo đang chạy và mỗi ngày đều quý.
Bạn nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề, gửi kèm bản án, đoạn án lệ đã viện dẫn và biên bản phiên toà. Câu hỏi nên cụ thể: "lý do toà nêu ở đoạn này có đứng được không" hoặc "việc toà không nhắc án lệ có đủ làm lý do kháng cáo không". Câu hỏi càng cụ thể, câu trả lời càng dùng được.
Trước khi hỏi, tự chuẩn bị một trang tóm tắt: vấn đề pháp lý, án lệ đã viện dẫn, ngày nộp văn bản, trang biên bản ghi việc viện dẫn, đoạn nhận định của bản án (hoặc ghi chú rằng bản án không nhắc). Trang tóm tắt này giúp người tư vấn nắm vụ việc trong vài phút, và cũng giúp chính bạn thấy rõ mình đang hỏi điều gì. Đừng gửi cả tập hồ sơ mà không có lời dẫn; người đọc dễ bỏ lỡ đúng chi tiết quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Toà có được từ chối áp dụng án lệ chỉ vì thấy không hợp lý không?
Toà có thể không áp dụng án lệ, nhưng phải phân tích, lập luận và nêu rõ lý do trong bản án. Lý do thường dựa trên việc không tương tự, luật nền đã thay đổi hay án lệ không còn được áp dụng. Một câu chung chung kiểu "không phù hợp" là lý do yếu.
Bản án áp dụng án lệ thì ghi thế nào?
Khi áp dụng, bản án thường viện dẫn số, tên án lệ, phân tích tình huống pháp lý tương tự và giải pháp được áp dụng trong phần nhận định. Đọc đoạn này giúp bạn biết toà hiểu án lệ ra sao, có đúng với cách bạn đã trình bày hay không.
Mình không viện dẫn án lệ thì toà có tự áp dụng không?
Toà có nghĩa vụ nghiên cứu án lệ khi giải quyết vụ việc, nên về nguyên tắc toà tự tìm và áp dụng án lệ phù hợp. Nhưng đương sự chủ động viện dẫn vẫn tốt hơn, vì bảo đảm vấn đề được đặt ra và phải được trả lời.
Toà cấp phúc thẩm có xem xét lại việc không áp dụng án lệ không?
Phúc thẩm xem xét phần bản án bị kháng cáo, kháng nghị, trong đó có việc áp dụng pháp luật. Nếu việc không áp dụng án lệ là một nội dung kháng cáo và được trình bày rõ, toà phúc thẩm sẽ đánh giá. Chi tiết thủ tục kháng cáo thuộc mảng riêng.
Toà không áp dụng án lệ nhưng kết quả vẫn có lợi cho mình thì sao?
Khi kết quả đã như yêu cầu, việc toà dẫn quy định pháp luật thay vì án lệ thường không ảnh hưởng tới quyền lợi của bạn. Không cần kháng cáo chỉ vì toà không ghi tên án lệ; hãy tập trung vào những phần bản án thật sự bất lợi.
Có nên ghi việc toà không áp dụng án lệ vào đơn khiếu nại không?
Bản án là văn bản tố tụng; muốn thay đổi nội dung bản án thì phải theo thủ tục kháng cáo hoặc đề nghị xem xét lại theo luật tố tụng, không phải khiếu nại hành chính. Đơn khiếu nại không làm thay đổi bản án.