Những lỗi khiến một viện dẫn án lệ bị toà gạt đi thường lặp lại: nhầm bản án thường là án lệ, ghi sai số hiệu, đọc sai giải pháp, so tương tự ở bề ngoài, thiếu chứng cứ cho sự kiện then chốt, dùng án lệ đã bị thay thế hoặc lệch luật nền, và gắn án lệ vào sai yêu cầu.
Mỗi lỗi đều tránh được bằng một bước kiểm cụ thể trước khi nộp văn bản. Bài này đi qua từng lỗi, kèm ví dụ giả định và câu tự hỏi, để bạn soát văn bản của mình như một người đọc khó tính.
Lỗi một và hai: sai về danh tính án lệ
Nhầm bản án thường là án lệ. Gặp một bản án của toà cấp cao hay tối cao có lập luận hay, nhiều người gọi luôn là "án lệ". Chỉ những gì Hội đồng Thẩm phán đã công bố là án lệ, có số hiệu theo kiểu riêng và nằm trong danh mục án lệ. Kiểm: tìm được án lệ đó trên trang án lệ chính thức không.
Ghi sai số hiệu hoặc tên. Gõ nhầm một con số, nhầm năm, hoặc ghi tên theo cách nhớ thay vì tên công bố. Sai số hiệu khiến người đọc phải mất công tìm, và nếu số hiệu sai trỏ sang một án lệ khác hẳn thì lập luận thành vô nghĩa. Kiểm: chép số hiệu và tên trực tiếp từ bản công bố, đọc lại từng ký tự.
Câu tự hỏi. Mình có thể chỉ cho thẩm phán đúng trang, đúng dòng của án lệ này trong nguồn chính thức không? Nếu không, chưa nên nộp.
Vì sao những lỗi này lặp đi lặp lại
Phần lớn lỗi viện dẫn không đến từ thiếu hiểu biết, mà từ cách làm việc. Người đang có vụ kiện thường đọc án lệ qua một bài viết tóm tắt, một bài đăng trên mạng xã hội hoặc lời kể của người quen, chứ không đọc bản công bố. Bản tóm tắt đã bị cắt gọt theo ý người viết, và mỗi lần chép lại, một điều kiện có thể rơi mất.
Lý do thứ hai là tâm lý. Khi tìm được một án lệ có vẻ có lợi, người ta có xu hướng thấy vụ mình giống hơn thực tế, bỏ qua những sự kiện khác biệt. Đây là thiên kiến tự nhiên, ai cũng có, kể cả người làm nghề lâu năm; cách chống duy nhất là ép mình đi qua một danh sách soát cố định.
Lý do thứ ba là thời gian. Văn bản thường được viết gấp trước hạn nộp, không còn thời gian kiểm tình trạng án lệ hay tìm chứng cứ cho từng sự kiện. Viết phần viện dẫn án lệ sớm, ngay khi xác định được vấn đề pháp lý, giúp bạn có thời gian sửa trước khi nộp.
Lỗi ba: đọc sai giải pháp pháp lý
Giải pháp pháp lý thường được viết với điều kiện: "trường hợp… thì…", "nếu… và… thì…". Khi tóm tắt bằng lời của mình, người viết dễ bỏ mất một điều kiện, biến một giải pháp có giới hạn thành một nguyên tắc chung. Ví dụ giả định: giải pháp nói "khi bên nhận đã trả đủ tiền và đã nhận đất", nhưng đương sự tóm thành "khi đã trả tiền thì hợp đồng được công nhận". Chữ "và" bị bỏ, phạm vi bị nới rộng.
Lỗi này đặc biệt nguy hiểm vì bên kia chỉ cần đọc nguyên văn đoạn giải pháp là lật được toàn bộ lập luận. Toà cũng sẽ thấy, và từ đó nhìn những phần khác trong văn bản của bạn với con mắt dè chừng.
Cách tránh: luôn chép nguyên văn đoạn giải pháp vào văn bản, đặt trong ngoặc kép hoặc in nghiêng. Nếu muốn diễn giải, viết riêng một câu bắt đầu bằng "nghĩa là", để người đọc phân biệt được đâu là lời án lệ, đâu là cách hiểu của bạn. Đọc lại đoạn giải pháp, gạch chân mọi chữ "và", "nếu", "trừ trường hợp", "đồng thời".
Lỗi bốn và năm: so tương tự và chứng cứ
Hai lỗi này thường đi cùng nhau:
| Lỗi | Biểu hiện | Cách soát |
|---|---|---|
| So tương tự ở bề ngoài | Cùng là đất, cùng là vợ chồng, cùng là hợp đồng vay; nhưng câu hỏi pháp lý khác | Viết ra câu hỏi pháp lý của án lệ và của vụ mình, đặt cạnh nhau |
| Bỏ qua sự kiện khác biệt | Vụ của mình có thêm một sự kiện (thế chấp, tranh chấp trước đó) mà không nhắc | Liệt kê cả sự kiện có trong vụ mình mà án lệ không có |
| Không có chứng cứ cho sự kiện then chốt | Viết "bị đơn đã biết và đồng ý" nhưng hồ sơ không có gì cho thấy | Gắn mỗi sự kiện với số tài liệu trong hồ sơ |
| Dựa vào lời khai một phía | Sự kiện chỉ có lời của mình, bên kia phủ nhận | Tìm chứng cứ độc lập hoặc đề nghị toà thu thập |
Một viện dẫn không có chứng cứ cho sự kiện tương tự giống như cây cầu không có trụ: bản thiết kế đẹp nhưng không ai đi qua được. Toà sẽ nhận định rằng tiền đề để áp dụng án lệ chưa được chứng minh, và đó không còn là chuyện án lệ nữa.
Lỗi sáu: án lệ đã bị thay thế, hoặc luật nền đã đổi
Án lệ không tồn tại mãi. Khi luật được sửa đổi theo hướng khác, hoặc khi thực tiễn cho thấy giải pháp không còn phù hợp, Hội đồng Thẩm phán có thể thay thế hoặc bãi bỏ án lệ. Đất đai, hôn nhân gia đình, dân sự đều đã trải qua những lần đổi luật lớn; một án lệ hình thành theo luật cũ có thể không còn đứng được với giao dịch xảy ra sau khi luật mới có hiệu lực.
Có hai kiểm cần làm. Kiểm tình trạng của án lệ: tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao xem có thông báo thay thế, bãi bỏ không. Kiểm luật nền: đọc phần quy định pháp luật liên quan của án lệ, tìm xem quy định đó hiện còn không, nội dung tương ứng ở luật mới khác thế nào, và giao dịch của bạn thuộc luật nào theo thời điểm.
Nếu không chắc, hãy nói thật trong văn bản: "án lệ được hình thành khi quy định… còn hiệu lực; giao dịch giữa các bên xảy ra ngày…, cùng thời kỳ áp dụng quy định đó" hoặc "đề nghị toà xem xét sự phù hợp của án lệ với quy định hiện hành". Thừa nhận giới hạn tốt hơn nhiều so với để bên kia chỉ ra.
Đặc biệt cẩn thận với các lĩnh vực vừa đổi luật lớn trong vài năm gần đây như đất đai. Án lệ về chuyển nhượng, tặng cho, công sức tôn tạo đất hình thành theo luật đất đai cũ cần được đối chiếu với Luật Đất đai 2024 trước khi viện dẫn cho giao dịch mới, kể cả khi tình huống nghe rất giống.
Lỗi bảy: gắn án lệ vào sai yêu cầu
Mỗi án lệ chỉ trả lời một câu hỏi. Những kiểu gắn sai thường thấy:
- Dùng án lệ về việc hợp đồng có được công nhận để đòi bồi thường thiệt hại, trong khi án lệ không nói gì về mức bồi thường.
- Dùng án lệ về cách xác định tài sản chung để đòi chia theo một tỷ lệ cụ thể, trong khi án lệ chỉ nói tài sản có phải tài sản chung không.
- Dùng án lệ về thời hiệu cho một yêu cầu không bị ràng buộc bởi thời hiệu đó.
- Viện dẫn một án lệ cho cả văn bản, ở phần đầu, mà không chỉ rõ nó hỗ trợ yêu cầu nào.
- Dùng án lệ có giải pháp có lợi cho một phần yêu cầu nhưng lại bất lợi cho phần khác, mà không nhận ra.
Cách soát: bên cạnh mỗi viện dẫn, ghi rõ "hỗ trợ yêu cầu số…". Nếu không ghi được, viện dẫn đó đang lơ lửng.
Ví dụ giả định: một viện dẫn đi qua bảng soát
Ví dụ giả định: anh D đòi lại khoản tiền đã đưa cho bên bán nhà, viện dẫn một án lệ (giả định) về đặt cọc. Bản nháp đầu tiên của anh ghi số hiệu theo trí nhớ, tóm giải pháp là "nhận cọc mà không bán thì phải trả gấp đôi", và kể rằng bên bán "đã đồng ý bán".
Đi qua bảng soát, anh phát hiện: số hiệu nhớ sai năm; giải pháp nguyên văn có thêm điều kiện về việc bên nhận cọc từ chối giao kết mà không có lý do chính đáng; giấy nhận tiền chỉ ghi "nhận tiền" mà không ghi mục đích đặt cọc; và giao dịch xảy ra trong khi án lệ hình thành theo bộ luật cũ. Bốn trên bảy dòng chưa đạt.
Anh sửa số hiệu theo bản công bố, chép nguyên văn giải pháp, bổ sung tin nhắn hai bên bàn về việc "giữ chỗ" làm chứng cứ cho mục đích đặt cọc, và kiểm quy định về đặt cọc ở bộ luật hiện hành để chắc giải pháp vẫn phù hợp. Có dòng anh không làm được: chứng minh bên bán từ chối không có lý do chính đáng. Anh ghi rõ điểm này là vấn đề cần toà xem xét chứng cứ, thay vì khẳng định. Văn bản sau khi sửa ngắn hơn, nhưng đứng vững hơn nhiều.
Bảng soát cuối trước khi nộp văn bản
Trước khi ký và nộp, đi qua danh sách này cho từng án lệ đã nêu:
- Án lệ có trong danh mục án lệ trên trang chính thức; số hiệu, tên chép đúng.
- Đoạn giải pháp pháp lý được chép nguyên văn; phần diễn giải tách riêng.
- Câu hỏi pháp lý của án lệ và của vụ việc đã được viết ra và khớp nhau.
- Mỗi sự kiện then chốt có ít nhất một chứng cứ trong hồ sơ, có số dẫn chiếu.
- Sự kiện khác biệt (nếu có) đã được nêu và giải thích.
- Đã kiểm tình trạng án lệ và luật nền; ghi nguồn, ngày kiểm.
- Viện dẫn gắn với một yêu cầu cụ thể, có câu đề nghị rõ ràng.
Bảy dòng, mỗi dòng một câu trả lời có hay không. Dòng nào chưa có, sửa trước khi nộp. Bảng này mất mười phút nhưng có thể cứu một lập luận khỏi bị gạt bỏ chỉ bằng một câu của bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Viện dẫn án lệ sai có làm mình thua kiện không?
Viện dẫn sai tự nó không làm thua kiện; toà giải quyết theo quy định và chứng cứ. Nhưng nó làm giảm sức thuyết phục của phần lập luận đúng, và có thể khiến bạn bỏ lỡ việc chuẩn bị căn cứ thật sự cần thiết.
Đã nộp văn bản có số hiệu án lệ sai thì sửa thế nào?
Nộp một văn bản bổ sung, ghi rõ đính chính số hiệu ở văn bản ngày nào, nêu số hiệu đúng. Không cần giải thích dài. Sửa sớm tốt hơn để tới phiên toà mới bị phát hiện.
Làm sao biết một án lệ đã bị bãi bỏ?
Tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao, nơi đăng các quyết định công bố, thay thế, bãi bỏ án lệ. Không dựa vào bài viết trên mạng không ghi ngày cập nhật. Khi không chắc, ghi rõ trong văn bản là đề nghị toà xem xét tình trạng hiện hành.
Có nên nhờ người khác đọc lại văn bản có viện dẫn án lệ không?
Nên. Người không liên quan đọc dễ thấy chỗ so lệch, chỗ thiếu chứng cứ hơn chính người viết. Nếu vụ quan trọng, nhờ luật sư hoặc người làm nghề soát lại là khoản đầu tư hợp lý.
Một văn bản nên viện dẫn tối đa bao nhiêu án lệ?
Không có giới hạn, nhưng thực tế mỗi vấn đề pháp lý chỉ nên có một án lệ sát nhất. Nếu vụ có hai ba vấn đề, mỗi vấn đề một án lệ là hợp lý. Nhiều hơn thường là dấu hiệu đang gom chứ chưa chọn.
Tóm tắt án lệ bằng lời mình có được không?
Được, nhưng nên kèm nguyên văn đoạn giải pháp pháp lý và tách rõ phần diễn giải. Như vậy người đọc kiểm được ngay bạn có hiểu đúng không, và bên kia khó cáo buộc bạn bóp méo án lệ.