Bản án đã công bố mà không phải án lệ không ràng buộc toà đang giải quyết vụ của bạn; toà không có nghĩa vụ phải theo, cũng không phải giải thích vì sao không theo. Dù vậy, nó vẫn có ích để cho thấy cách một quy định đã được hiểu và áp dụng trong thực tiễn, nếu bạn nêu đúng mực.
Nhiều đương sự tìm được trên cổng công bố bản án một vụ "y hệt" vụ mình, xử có lợi, rồi đưa vào văn bản với lời lẽ như thể toà phải làm theo. Cách nêu đó thường phản tác dụng. Bài này giải thích bản án thường đứng ở đâu so với án lệ, chọn bản án nào, và viết sao cho hữu ích.
Án lệ, bản án thường và nghị quyết hướng dẫn: đặt cạnh nhau
Ba loại nguồn này hay bị gọi lẫn, trong khi giá trị khác hẳn:
| Nguồn | Toà đang xử có phải theo không | Dùng thế nào |
|---|---|---|
| Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán | Là văn bản quy phạm pháp luật, toà áp dụng | Dẫn như căn cứ pháp lý, đối chiếu văn bản hiện hành |
| Án lệ đã công bố | Phải nghiên cứu, áp dụng khi tương tự; không áp dụng phải nêu lý do | Viện dẫn kèm phân tích tình huống tương tự |
| Bản án, quyết định đã công bố khác | Không bắt buộc, không phải giải thích | Minh hoạ cách hiểu quy định, tham khảo lập luận |
| Bản án chưa công bố, nghe kể lại | Không | Không nên đưa vào văn bản gửi toà |
Đặt đúng chỗ giúp bạn chọn lời lẽ: căn cứ pháp lý thì "theo quy định", án lệ thì "đề nghị áp dụng", còn bản án thường chỉ là "tham khảo" hoặc "minh hoạ".
Bản án thường có ích khi nào
Có những vấn đề pháp luật quy định chung, chưa có án lệ, cũng chưa có nghị quyết hướng dẫn. Ví dụ cách xác định một khoản chi phí có được tính vào thiệt hại không, cách đánh giá một loại chứng cứ điện tử. Khi đó, vài bản án đã công bố cho thấy toà các nơi từng hiểu vấn đề ra sao, có thể giúp hội đồng xét xử thấy cách hiểu của bạn không phải là cá biệt.
Bản án thường cũng hữu ích khi nó là bản án của toà cấp trên trong cùng hệ thống, giải quyết theo thủ tục phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm một vấn đề giống vụ của bạn. Nó không ràng buộc, nhưng toà cấp dưới thường để ý cách toà cấp trên nghĩ, vì bản án của họ có thể bị xem xét lại ở đó.
Một trường hợp nữa là khi có án lệ nhưng án lệ chỉ trả lời một phần vấn đề. Bản án thường có thể lấp phần còn lại, cho thấy sau khi áp dụng giải pháp của án lệ, toà đã giải quyết các khoản tiền, các nghĩa vụ đi kèm ra sao. Khi đó bản án đóng vai minh hoạ cho bước tiếp theo, đứng sau án lệ chứ không thay án lệ.
Đọc bản án để chuẩn bị, không chỉ để viện dẫn
Giá trị lớn nhất của bản án thường với đương sự nhiều khi không nằm ở việc đưa nó vào văn bản, mà ở việc đọc nó trước khi chuẩn bị hồ sơ. Một bản án cho thấy toà đã hỏi gì, các bên đã đưa chứng cứ gì, chứng cứ nào được chấp nhận, chứng cứ nào bị gạt và vì sao. Đó là bản đồ thực tế của một vụ tương tự, đáng giá hơn mọi lời đoán.
Khi đọc, hãy ghi lại ba thứ. Một là danh sách chứng cứ mà toà dựa vào để kết luận từng sự kiện; nếu vụ của bạn chưa có loại chứng cứ tương ứng, đó là việc cần làm. Hai là những lập luận của bên thua bị toà bác, kèm lý do bác; tránh lặp lại đúng lập luận đó. Ba là cách toà tính các khoản tiền, nếu có; nó giúp bạn đưa ra yêu cầu có con số hợp lý thay vì một con số dễ bị bác.
Đọc vài bản án cùng vấn đề, bạn sẽ thấy những điểm toà các nơi thường chú ý. Những điểm đó nên có mặt trong hồ sơ của bạn, dù bạn có viện dẫn bản án nào hay không.
Chọn bản án để viện dẫn
Không phải bản án nào tìm thấy cũng nên dùng. Lọc theo thứ tự:
- Chỉ dùng bản án đã có hiệu lực pháp luật và được công bố chính thức, có số, ngày, tên toà rõ ràng.
- Ưu tiên bản án của toà cấp cao hơn, xử theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, so với bản án sơ thẩm.
- Kiểm vấn đề pháp lý trong bản án có đúng là vấn đề của bạn, theo đúng phép so như với án lệ: câu hỏi pháp lý, sự kiện, luật nền.
- Kiểm bản án có bị huỷ, sửa ở cấp sau không nếu là bản án sơ thẩm hoặc phúc thẩm; một bản án đã bị huỷ thì không nên dùng.
- Xem có bản án khác cùng vấn đề nhưng xử ngược lại không. Nếu có nhiều bản án xử ngược, việc bạn chọn một bản án có lợi dễ bị bên kia đối lại.
- Chọn một đến hai bản án sát nhất, không gom nhiều.
Nếu sau khi lọc mà không còn bản án nào đáng nêu, đừng cố. Lập luận dựa trên quy định pháp luật và chứng cứ vẫn là nền chính.
Viết đoạn viện dẫn bản án cho đúng mực
Lời lẽ là chỗ phân biệt người hiểu với người không hiểu. Thay vì "theo bản án số… thì toà phải xử…", hãy viết: "để tham khảo, trong một vụ có vấn đề tương tự, bản án số… ngày… của Toà án… đã nhận định rằng…". Câu này cho hội đồng xét xử thông tin mà không đặt áp lực sai chỗ.
Sau đó, như với án lệ, chỉ ra điểm tương tự giữa vụ trong bản án và vụ của bạn, nhưng gọn hơn. Đừng chép dài phần nhận định của bản án; trích một hai câu then chốt là đủ, kèm vị trí trong bản án. Có thể nộp kèm bản in bản án, đánh dấu đoạn trích.
Một lưu ý về quyền riêng tư: bản án công bố đã được ẩn bớt thông tin cá nhân. Khi trích, không cố gắng tìm hoặc ghi thêm thông tin về các bên trong vụ đó. Bạn chỉ cần lập luận của toà, không cần biết ai là ai.
Cuối cùng, ghi nguồn và ngày tra ở cuối đoạn hoặc trên bản in nộp kèm. Cổng công bố có thể cập nhật, bản án có thể bị gỡ hoặc sửa thông tin hiển thị; ghi ngày tra giúp bạn giải thích nếu sau này người khác không tìm thấy đúng như bạn đã thấy.
Ví dụ giả định: một đoạn tham khảo bản án hoàn chỉnh
Ví dụ giả định: vụ tranh chấp về việc bên thuê nhà tự ý cải tạo, bên cho thuê đòi khôi phục hiện trạng và bồi thường. Chưa có án lệ về cách xác định chi phí khôi phục. Bị đơn tìm được một bản án phúc thẩm đã công bố có vấn đề tương tự.
Đoạn viết có thể như sau: "Để tham khảo, trong một vụ có vấn đề tương tự về chi phí khôi phục hiện trạng nhà cho thuê, bản án phúc thẩm số… ngày… của Toà án nhân dân tỉnh… đã nhận định chi phí khôi phục chỉ tính phần hư hỏng do việc cải tạo gây ra, không tính phần xuống cấp do thời gian sử dụng. Vụ việc giữa các bên cũng có phần nhà đã xuống cấp trước khi bị đơn thuê (biên bản bàn giao ngày…, tài liệu số 4). Bị đơn đề nghị Toà xem xét tách riêng hai phần này khi xác định chi phí khôi phục."
Đoạn viết không gọi bản án là án lệ, không đòi toà phải theo, chỉ đưa một cách hiểu đã được áp dụng, nối với chứng cứ trong vụ, và kết bằng một đề nghị cụ thể dựa trên quy định. Toà có thể đồng ý hoặc không, nhưng cách nêu này không làm ai phản cảm, và vấn đề đã được đặt ra rõ ràng.
Những cách nêu bản án làm hỏng lập luận
Gọi bản án là "án lệ". Toà và bên kia biết ngay đó không phải án lệ; bạn mất điểm uy tín trước khi kịp nói nội dung.
Đòi toà phải theo. Toà không có nghĩa vụ đó. Câu "toà phải xử như bản án…" chỉ khiến người đọc phản ứng ngược.
Nêu bản án sơ thẩm đã bị sửa, huỷ. Bên kia chỉ cần nói bản án đó đã bị cấp trên sửa là phần viện dẫn của bạn trở thành bất lợi.
Gom hàng loạt bản án. Mười bản án lướt qua không thuyết phục bằng một bản án phân tích kỹ; chưa kể bên kia có thể tìm ra mười một bản án xử ngược.
Dùng bản án để thay chứng cứ. Bản án vụ khác không chứng minh được sự kiện trong vụ của bạn. Nó chỉ cho thấy toà từng hiểu quy định thế nào.
Khi bên kia viện dẫn bản án thường
Nếu bên kia đưa ra một bản án thường có kết quả bất lợi cho bạn, cách phản ứng bình tĩnh nhất là chỉ ra đúng vị trí của nó: đây không phải án lệ, không ràng buộc toà, và vấn đề nên được giải quyết theo quy định nào. Sau đó, nếu có, chỉ ra điểm khác giữa vụ trong bản án và vụ đang xử.
Nếu bạn có bản án khác xử ngược lại, có thể nêu để cho thấy thực tiễn chưa thống nhất, nhưng không nên biến phần này thành cuộc đọ số lượng bản án. Mục tiêu là đưa hội đồng xét xử quay về quy định và chứng cứ, chỗ bạn mạnh nhất.
Khi thực tiễn xét xử một vấn đề thật sự chưa thống nhất, đó cũng là loại vấn đề có thể được Hội đồng Thẩm phán xem xét để ban hành hướng dẫn hoặc phát triển thành án lệ. Đương sự, luật sư có thể đề xuất bản án để lựa chọn làm án lệ theo quy trình riêng; việc này không giải quyết ngay vụ của bạn, nhưng là một cách góp vào việc thống nhất áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Toà có phải trả lời bản án thường mà mình viện dẫn không?
Toà không có nghĩa vụ áp dụng hay giải thích vì sao không theo một bản án thường. Tuy vậy, toà phải xem xét ý kiến của các bên khi ra bản án, nên lập luận của bạn vẫn được cân nhắc, nhất là khi nó được trình bày gọn và đúng mực.
Tìm bản án đã công bố ở đâu?
Toà án nhân dân tối cao có cổng công bố bản án, quyết định, tra theo số, toà, loại vụ việc, từ khoá. Hãy dùng nguồn chính thức này thay vì bản chép lại trên các trang không rõ nguồn, vì bản chép có thể thiếu, sai hoặc đã được biên tập.
Bản án giám đốc thẩm của toà tối cao có phải án lệ không?
Không đương nhiên. Một quyết định giám đốc thẩm chỉ trở thành án lệ khi được Hội đồng Thẩm phán lựa chọn, phát triển thành án lệ và công bố. Trước đó nó là bản án tham khảo, dù có giá trị cao vì của cấp xét xử cao nhất.
Có được viện dẫn bản án nước ngoài không?
Pháp luật Việt Nam không coi bản án nước ngoài là án lệ hay nguồn áp dụng trong vụ án trong nước, trừ những vấn đề công nhận, cho thi hành bản án nước ngoài theo thủ tục riêng. Nêu bản án nước ngoài để minh hoạ lập luận hầu như không có sức nặng.
Có nên nộp kèm toàn văn bản án được viện dẫn không?
Nộp kèm bản in và đánh dấu đoạn liên quan giúp toà đối chiếu nhanh. Không cần in nhiều bản án; một hai bản án sát nhất là đủ. Ghi rõ nguồn tra và ngày tra ở góc bản in.