Tranh chấp góp vốn trong công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên thường rơi vào ba nhóm: thành viên chưa góp hoặc góp chưa đủ vốn đã cam kết mà vẫn đòi quyền, một khoản tiền đưa vào công ty là góp vốn hay cho vay, và chuyển nhượng phần vốn góp bỏ qua quyền ưu tiên mua của các thành viên còn lại. Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định cho cả ba, và toà xét chủ yếu dựa trên chứng cứ về dòng tiền và hồ sơ nội bộ.
Bài trình bày hướng toà thường xét trong từng nhóm, những hồ sơ quyết định kết quả, và việc doanh nghiệp nhỏ nên làm từ đầu để không phải ra toà. Đây là thực tiễn xét xử chung; bạn tra thêm án lệ, bản án cùng chủ đề trên trang của Toà án nhân dân tối cao, và đối chiếu bản hợp nhất mới nhất của Luật Doanh nghiệp vì luật đã được sửa đổi, bổ sung.
Thành viên chưa góp đủ vốn: quyền đến đâu
Luật Doanh nghiệp 2020 yêu cầu thành viên góp đủ và đúng loại tài sản đã cam kết trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, không kể thời gian vận chuyển, làm thủ tục chuyển quyền sở hữu tài sản. Hết hạn mà chưa góp thì người đó không còn là thành viên; góp một phần thì có quyền tương ứng với phần đã góp. Công ty phải đăng ký thay đổi vốn điều lệ và tỷ lệ phần vốn góp trong thời hạn luật định.
Thực tế ở doanh nghiệp nhỏ, các bên thường "góp dần", không ai đôn đốc, không ai đăng ký điều chỉnh. Vài năm sau công ty có lãi hoặc có tài sản, một người đòi chia theo tỷ lệ trên giấy chứng nhận đăng ký, người kia nói người đó chưa từng góp đủ. Toà sẽ đi tìm chứng cứ góp vốn thật: sao kê chuyển khoản vào tài khoản công ty, phiếu thu, biên bản định giá và bàn giao tài sản góp, giấy chứng nhận phần vốn góp, sổ đăng ký thành viên.
Tỷ lệ ghi trên đăng ký doanh nghiệp là thông tin quan trọng nhưng không phải chứng cứ duy nhất. Nếu có chứng cứ rõ ràng rằng một thành viên chưa góp, toà có thể xác định quyền theo phần thực góp. Ngược lại, người đã góp mà không giữ chứng từ sẽ rất khó chứng minh.
Góp vốn hay cho vay: toà nhìn vào bản chất
Có cùng chịu lãi lỗ không. Người góp vốn chia lợi nhuận và chịu rủi ro theo kết quả kinh doanh. Người cho vay nhận lại gốc và lãi bất kể công ty lãi hay lỗ. Thoả thuận "lãi cố định mỗi tháng" là dấu hiệu nghiêng về cho vay.
Có được ghi nhận là thành viên không. Tên trong sổ đăng ký thành viên, giấy chứng nhận phần vốn góp, việc tham dự họp hội đồng thành viên là dấu hiệu góp vốn.
Hạch toán kế toán ra sao. Khoản tiền được ghi vào vốn chủ sở hữu hay vào nợ phải trả. Sổ sách kế toán là chứng cứ toà hay xem, dù không tự quyết định bản chất.
Câu chữ của thoả thuận. Văn bản ghi "góp vốn" nhưng nội dung toàn là cam kết hoàn trả gốc và lãi cố định thì toà xét theo nội dung thật, không theo tên gọi.
Hệ quả khác nhau rất xa. Nếu là cho vay, người đưa tiền đòi gốc và lãi trong giới hạn luật. Nếu là góp vốn, người đó chỉ được chia theo kết quả kinh doanh và quy định về rút vốn, thường không đòi lại được ngay.
Chuyển nhượng phần vốn góp: thủ tục và chỗ hay vướng
Luật Doanh nghiệp 2020 dành cho các thành viên còn lại quyền ưu tiên mua phần vốn góp. Bảng dưới gom các bước và lỗi hay dẫn đến tranh chấp.
| Bước | Yêu cầu theo luật | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Chào bán | Chào bán phần vốn cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn góp, cùng điều kiện | Bán thẳng cho người ngoài, không chào bán nội bộ |
| Thời hạn ưu tiên | Chỉ bán cho người ngoài khi thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết trong thời hạn luật định | Không có bằng chứng đã chào bán và đã hết hạn |
| Điều kiện bán cho người ngoài | Cùng điều kiện đã chào bán cho thành viên | Bán cho người ngoài với giá thấp hơn giá đã chào nội bộ |
| Ghi nhận | Cập nhật sổ đăng ký thành viên, đăng ký thay đổi với cơ quan đăng ký kinh doanh | Ký hợp đồng chuyển nhượng xong để đó, không cập nhật |
| Thanh toán | Theo hợp đồng chuyển nhượng | Người nhận chưa trả đủ tiền mà đã được ghi tên |
Điều lệ công ty có thể có quy định riêng về chuyển nhượng; luôn đọc điều lệ cùng luật. Chuyển nhượng bỏ qua quyền ưu tiên thường là căn cứ để thành viên còn lại khởi kiện yêu cầu tuyên vô hiệu hoặc yêu cầu được mua.
Hồ sơ quyết định kết quả
Đọc các bản án về tranh chấp thành viên, có thể thấy một quy luật: bên thắng thường là bên có giấy tờ nội bộ đầy đủ hơn. Sổ đăng ký thành viên được cập nhật, biên bản họp hội đồng thành viên có chữ ký, giấy chứng nhận phần vốn góp, sao kê dòng tiền góp vốn, hồ sơ kế toán. Những thứ này thường bị bỏ qua khi các thành viên còn là bạn bè, người thân.
Ví dụ giả định: ba người bạn lập công ty, một người góp tiền mặt đưa tận tay người giữ chức giám đốc, không có phiếu thu. Vài năm sau quan hệ đổ vỡ, người giám đốc phủ nhận đã nhận đủ. Người góp tiền chỉ còn tin nhắn và lời khai của người làm chứng; việc chứng minh trở nên khó khăn dù số tiền là có thật.
Bài học rất đơn giản: góp vốn bằng chuyển khoản vào tài khoản công ty, ghi rõ nội dung; tài sản góp thì có biên bản định giá và bàn giao; mỗi lần thay đổi vốn đều có biên bản họp và đăng ký thay đổi. Chi phí hành chính nhỏ so với một vụ kiện nhiều năm.
Trước khi khởi kiện tranh chấp góp vốn, kiểm những điểm sau
Danh sách giúp bạn biết mình đang đứng ở đâu trước khi gặp người làm nghề.
- Điều lệ công ty, các bản sửa đổi, và quy định riêng về góp vốn, chuyển nhượng, rút vốn.
- Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp qua các lần thay đổi, đối chiếu tỷ lệ vốn qua từng thời kỳ.
- Chứng từ góp vốn của từng thành viên: sao kê, phiếu thu, biên bản bàn giao tài sản.
- Sổ đăng ký thành viên và giấy chứng nhận phần vốn góp, nếu công ty đã lập.
- Biên bản họp hội đồng thành viên liên quan đến vốn, chia lợi nhuận, chuyển nhượng.
- Thoả thuận riêng giữa các thành viên ngoài điều lệ, nếu có, và mức độ phù hợp với luật.
- Thời hiệu khởi kiện đối với yêu cầu của bạn, đối chiếu Bộ luật Dân sự và luật chuyên ngành.
Tranh chấp thành viên công ty thuộc loại tranh chấp kinh doanh thương mại, có thủ tục và thẩm quyền riêng theo Bộ luật Tố tụng dân sự. Nếu điều lệ có thoả thuận trọng tài cho tranh chấp nội bộ, cần xem điều khoản đó trước khi chọn nơi khởi kiện.
Tài sản góp vốn không phải tiền: chuyển quyền sở hữu là then chốt
Thành viên góp vốn bằng quyền sử dụng đất, nhà xưởng, máy móc, xe hay quyền sở hữu trí tuệ phải làm thủ tục chuyển quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng sang công ty theo quy định; với tài sản không phải đăng ký quyền sở hữu thì việc góp vốn được thể hiện bằng biên bản giao nhận. Tài sản góp vốn cũng phải được định giá theo cách luật quy định, bởi các thành viên hoặc tổ chức thẩm định giá.
Tranh chấp hay nổ ra khi tài sản đã được đưa vào sử dụng cho công ty nhưng chưa sang tên. Ví dụ giả định: một thành viên cho công ty dùng mảnh đất của mình làm xưởng, các bên coi đó là phần góp vốn, nhưng không ai làm thủ tục chuyển quyền sử dụng đất. Khi quan hệ đổ vỡ, thành viên đó đòi lại đất và nói mình chỉ cho mượn; các thành viên khác nói đó là vốn góp. Toà sẽ xét thủ tục chuyển quyền, biên bản định giá, sổ sách kế toán và thoả thuận giữa các bên.
Định giá cao hơn giá trị thực cũng là nguồn tranh chấp. Luật Doanh nghiệp 2020 quy định trách nhiệm liên đới của người góp vốn và những người định giá đối với phần chênh lệch khi tài sản bị định giá cao hơn giá trị thực tại thời điểm góp. Thành viên góp tiền mặt có quyền đặt câu hỏi về cách định giá tài sản của thành viên khác, và câu hỏi đó nên được đặt ra từ lúc góp, không phải nhiều năm sau.
Hoà giải nội bộ trước khi ra toà
Tranh chấp thành viên ít khi chỉ là chuyện tiền. Thường đi kèm là mất lòng tin, tranh giành quyền điều hành, và cả quan hệ gia đình hoặc bạn bè. Ra toà kéo dài, tốn kém, có thể làm công ty tê liệt vì các thành viên không thông qua được quyết định nào trong thời gian tranh chấp.
Trước khi khởi kiện, các bên nên cân nhắc các phương án như một thành viên mua lại phần vốn của người kia, chia tách công ty, hoặc yêu cầu công ty mua lại phần vốn trong các trường hợp luật cho phép. Hoà giải bởi một hoà giải viên thương mại hoặc người cả hai bên tin cậy có thể giúp đi đến thoả thuận. Thoả thuận đạt được nên lập thành văn bản và thực hiện đúng thủ tục đăng ký thay đổi.
Nếu buộc phải ra toà, hồ sơ chuẩn bị theo danh sách ở trên vẫn là nền tảng. Toà sẽ đánh giá chứng cứ chứ không đánh giá ai có lý hơn trong câu chuyện kể.
Câu hỏi thường gặp
Quá 90 ngày chưa góp đủ vốn thì thành viên mất hết quyền không?
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, hết thời hạn mà chưa góp thì người đó không còn là thành viên; nếu đã góp một phần thì có quyền tương ứng với phần đã góp. Công ty phải đăng ký thay đổi vốn và tỷ lệ phần vốn góp. Bạn đối chiếu bản hợp nhất mới nhất của luật trước khi áp dụng.
Đưa tiền cho công ty mà không có giấy tờ ghi là góp vốn thì sao?
Toà sẽ xét bản chất khoản tiền qua các chứng cứ khác: có được ghi nhận là thành viên không, có thoả thuận lãi cố định không, hạch toán kế toán thế nào. Thiếu giấy tờ khiến việc chứng minh khó hơn nhiều, dù không phải là không thể.
Thành viên bán phần vốn cho người ngoài mà không hỏi các thành viên khác thì sao?
Luật Doanh nghiệp 2020 cho các thành viên còn lại quyền ưu tiên mua theo tỷ lệ, cùng điều kiện. Bỏ qua bước chào bán nội bộ là căn cứ để thành viên còn lại khởi kiện. Kết quả cụ thể phụ thuộc điều lệ và chứng cứ.
Thoả thuận riêng giữa các thành viên khác điều lệ có giá trị không?
Thoả thuận riêng có thể có giá trị giữa các bên ký nếu không trái luật, nhưng không thay được điều lệ trong quan hệ với công ty và người thứ ba. Khi hai văn bản mâu thuẫn, toà xem xét cả hai cùng quy định của luật.
Có án lệ nào về tranh chấp góp vốn không?
Bạn tra trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao với từ khoá góp vốn, thành viên công ty, chuyển nhượng phần vốn góp. Ngoài án lệ, bản án kinh doanh thương mại đã công bố có nhiều vụ về chủ đề này, giúp thấy toà thường dựa vào chứng cứ nào.
Công ty làm ăn thua lỗ, thành viên có đòi lại tiền góp được không?
Tiền góp vốn không phải khoản cho vay nên thường không đòi lại như đòi nợ. Thành viên có thể yêu cầu công ty mua lại phần vốn trong các trường hợp luật định, chuyển nhượng cho người khác, hoặc nhận phần tài sản còn lại khi giải thể theo thứ tự luật quy định.