Trong tranh chấp thương mại, "lãi" thường gồm ba khoản khác nhau: lãi trên tiền hàng chậm thanh toán trước khi xử, lãi đối với tiền phạt vi phạm và tiền bồi thường thiệt hại, và lãi chậm thi hành án sau khi bản án có hiệu lực. Mỗi khoản có căn cứ riêng. Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật về lãi, lãi suất, phạt vi phạm, là văn bản mà toà các cấp dùng để tính thống nhất các khoản này.
Bài giải thích cách toà phân biệt ba khoản lãi, vì sao lẫn lộn chúng là lỗi hay gặp nhất trong đơn khởi kiện của doanh nghiệp, và vị trí của án lệ về lãi chậm trả bên cạnh nghị quyết. Bài không thay việc đọc văn bản gốc; trước khi tính con số đưa vào đơn, bạn cần mở nghị quyết, kiểm luật nền hiện hành và tra trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao.
Vì sao lãi trong vụ thương mại hay bị tính sai
Doanh nghiệp đi kiện đòi tiền hàng thường muốn đòi tối đa: tiền hàng, tiền phạt, tiền bồi thường, và lãi trên tất cả. Kết quả là đơn khởi kiện cộng lãi chồng lên lãi, hoặc tính lãi trên tiền phạt theo cùng một mức với lãi tiền hàng. Toà sẽ bóc từng khoản ra và bác phần không có căn cứ, khiến con số được chấp nhận thấp hơn nhiều so với yêu cầu, đồng thời doanh nghiệp vẫn phải chịu án phí trên phần bị bác.
Gốc rễ của sai sót là không phân biệt nguồn của từng khoản. Lãi chậm thanh toán tiền hàng giữa thương nhân có căn cứ trong Luật Thương mại 2005. Lãi chậm trả theo nghĩa chung có căn cứ trong Bộ luật Dân sự 2015. Lãi chậm thi hành án là việc toà tuyên cho giai đoạn sau khi bản án có hiệu lực. Mỗi khoản có mốc bắt đầu, mức lãi và điều kiện khác nhau.
Trước năm 2019, các toà vận dụng những quy định này theo nhiều cách, nhất là khi xác định "lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường" mà Luật Thương mại nhắc tới nhưng không nói cách đo. Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP ra đời để làm thống nhất cách tính, và đó là lý do người làm pháp chế nên đọc nó trước khi viết dòng yêu cầu lãi trong đơn.
Ba khoản lãi và cách toà nhìn từng khoản
Bảng dưới tóm cách phân biệt ở mức nguyên lý. Mức lãi cụ thể và cách tham chiếu bạn đối chiếu trong nghị quyết và luật hiện hành.
| Khoản lãi | Căn cứ chính | Tính trên | Mốc thời gian thường gặp |
|---|---|---|---|
| Lãi chậm thanh toán tiền hàng giữa thương nhân | Luật Thương mại 2005; hướng dẫn trong Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP | Số tiền hàng, tiền dịch vụ chậm trả | Từ khi hết hạn thanh toán theo hợp đồng tới khi xử sơ thẩm |
| Lãi chậm trả trong quan hệ dân sự | Bộ luật Dân sự 2015 về chậm thực hiện nghĩa vụ trả tiền | Số tiền chậm trả | Từ khi đến hạn mà không trả |
| Lãi đối với tiền phạt vi phạm, tiền bồi thường | Có án lệ về xác định lãi suất chậm trả đối với hai khoản này; đọc cùng nghị quyết | Tiền phạt, tiền bồi thường | Theo giải pháp của án lệ và hướng dẫn hiện hành |
| Lãi chậm thi hành án | Bộ luật Dân sự 2015; cách tuyên theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán | Số tiền phải thi hành | Sau khi bản án có hiệu lực, khi người phải thi hành chậm trả |
Điểm cần nhớ: cùng một vụ có thể có cả bốn dòng trên, nhưng không được cộng lãi của dòng này vào làm gốc để tính lãi dòng khác. Toà rất hay sửa đúng chỗ này.
Lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường được hiểu thế nào
Luật Thương mại 2005 cho bên bị vi phạm quyền yêu cầu trả lãi trên số tiền chậm thanh toán theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, trừ khi các bên có thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác. Câu chữ này để ngỏ hai câu hỏi: "thị trường" là ngân hàng nào, và "thời điểm thanh toán" là lúc nào khi vụ đang ra toà.
Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP trả lời theo hướng tham chiếu mức lãi suất nợ quá hạn của một số ngân hàng thương mại nơi toà đang giải quyết, và lấy mốc gắn với thời điểm xét xử sơ thẩm. Cách tham chiếu cụ thể, số ngân hàng lấy làm mẫu và trường hợp các bên có thoả thuận khác, bạn đọc nguyên văn trong nghị quyết vì đây là chỗ con số thay đổi đáng kể giữa các cách hiểu.
Hệ quả thực tế cho doanh nghiệp: nếu hợp đồng đã ghi rõ mức lãi chậm thanh toán, toà sẽ xét thoả thuận đó trước. Một điều khoản lãi rõ ràng giúp bạn khỏi phải chứng minh lãi suất thị trường, đồng thời giúp bên kia biết trước hậu quả của việc trả chậm. Ví dụ giả định: hợp đồng phân phối ghi "chậm thanh toán chịu lãi theo mức lãi suất cho vay quá hạn của ngân hàng nơi bên bán mở tài khoản" thì vẫn còn chỗ tranh cãi; ghi một mức cụ thể trong giới hạn pháp luật cho phép thì gọn hơn.
Án lệ về lãi chậm trả đứng ở đâu bên cạnh nghị quyết
Án lệ giải quyết một tình huống, nghị quyết hướng dẫn chung. Có án lệ về việc xác định lãi suất chậm trả đối với tiền phạt vi phạm hợp đồng và tiền bồi thường thiệt hại trong tranh chấp thương mại. Án lệ đó trả lời một câu hỏi hẹp; nghị quyết thì bao quát nhiều loại lãi. Khi soạn yêu cầu, đọc cả hai.
Giải pháp của án lệ phải đọc từ bản gốc. Số hiệu, tình huống và giải pháp pháp lý của án lệ này bạn tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao. Đừng dựa vào bản tóm tắt truyền tay, vì chỉ cần lệch một chữ về mốc tính lãi là con số đổi.
Kiểm luật nền sau khi án lệ ra đời. Án lệ thương mại đợt đầu hình thành khi Bộ luật Dân sự 2005 còn hiệu lực. Điều luật về lãi chậm trả trong Bộ luật Dân sự 2015 đã viết lại; hãy đối chiếu xem giải pháp còn khớp không.
Khi án lệ và nghị quyết cùng nói về một điểm. Nghị quyết là văn bản quy phạm pháp luật nên có giá trị bắt buộc cao hơn. Nếu thấy hai nguồn nói khác nhau, hãy ưu tiên văn bản quy phạm pháp luật hiện hành và kiểm tình trạng hiện hành của án lệ.
Lập phần yêu cầu lãi trong đơn khởi kiện thương mại
Trình tự sau giúp phần lãi trong đơn đứng vững khi toà bóc từng khoản. Áp dụng được cho cả bên đi đòi lẫn bên bị đòi khi soát lại con số đối phương đưa ra.
- Tách tiền gốc: tiền hàng, tiền dịch vụ chưa thanh toán, kèm hoá đơn và biên bản đối chiếu công nợ.
- Xác định hạn thanh toán của từng đợt theo hợp đồng và phụ lục; mỗi đợt một mốc tính lãi.
- Xác định mức lãi: theo thoả thuận nếu có và hợp lệ, không có thì theo cách hướng dẫn trong nghị quyết.
- Tách riêng tiền phạt vi phạm và tiền bồi thường, nêu căn cứ của từng khoản; không cộng chúng vào gốc tính lãi tiền hàng.
- Nếu yêu cầu lãi đối với tiền phạt hoặc tiền bồi thường, nêu rõ căn cứ, đối chiếu giải pháp của án lệ cùng chủ đề.
- Lập bảng tính có công thức để toà và bên kia kiểm lại được; ghi rõ ngày đầu, ngày cuối, số ngày, mức lãi.
Bảng tính minh bạch có lợi cho cả hai bên. Bên đi đòi tránh bị bác vì không chứng minh được cách tính; bên bị đòi dễ chỉ ra chỗ tính trùng.
Góc của bên bị đòi tiền
Nếu doanh nghiệp của bạn là bên bị kiện, phần lãi trong đơn của đối phương thường là chỗ có nhiều điểm phản biện nhất. Hãy kiểm: lãi có bị tính trên cả tiền phạt không, mốc bắt đầu có trước hạn thanh toán thực tế không, mức lãi lấy từ đâu, có cộng lãi vào gốc để tính lãi tiếp không.
Kiểm cả những sự kiện làm thay đổi hạn thanh toán: biên bản gia hạn, thư đồng ý cho trả chậm, việc bên bán giao thiếu chứng từ khiến bên mua chưa thể thanh toán. Những chi tiết này có thể dời mốc tính lãi, và toà xét theo chứng cứ chứ không theo lời trình bày.
Cuối cùng, đừng quên lãi chậm thi hành án. Khi bản án đã có hiệu lực, trả sớm là cách duy nhất để khoản lãi này không tiếp tục chạy. Thương lượng lịch trả với bên được thi hành án, lập thành văn bản, giúp cả hai tránh tranh cãi về sau.
Những điểm còn hay tranh cãi dù đã có hướng dẫn
Nghị quyết làm thống nhất phần lớn cách tính, nhưng trong hồ sơ thực tế vẫn còn vài điểm các bên hay tranh luận. Biết trước chúng giúp bạn chuẩn bị chứng cứ đúng chỗ.
- Hạn thanh toán thực tế khi hợp đồng ghi "thanh toán sau khi nhận đủ chứng từ" mà bộ chứng từ giao nhiều lần, thiếu một loại giấy.
- Khoản tiền đã trả một phần được trừ vào tiền gốc hay vào lãi trước, khi hợp đồng không nói rõ thứ tự.
- Biên bản đối chiếu công nợ ký sau hạn thanh toán có làm phát sinh hạn mới hay chỉ xác nhận số nợ cũ.
- Mức lãi do các bên thoả thuận có vượt giới hạn pháp luật cho phép không, nhất là khi một bên không phải thương nhân.
- Lãi tính đến ngày xét xử sơ thẩm hay đến ngày xét xử phúc thẩm khi vụ có kháng cáo và bản án sơ thẩm bị sửa.
- Khoản tiền tạm ứng, đặt cọc trong hợp đồng mua bán hàng hoá được xử lý thế nào trước khi tính lãi trên phần còn nợ.
Mỗi điểm trên đều có thể làm con số chênh lệch đáng kể. Khi soạn hợp đồng, một dòng ghi rõ thứ tự trừ nợ hay mốc tính hạn thanh toán sẽ tiết kiệm cả một phiên tranh luận ở toà. Khi đã có tranh chấp, hãy chuẩn bị chứng cứ cho từng điểm thay vì chỉ trình bày tổng số.
Câu hỏi thường gặp
Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn về những gì?
Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật về lãi, lãi suất và phạt vi phạm, gồm lãi trong hợp đồng vay, hợp đồng tín dụng, lãi chậm trả, lãi chậm thi hành án và phạt vi phạm. Đây là văn bản quy phạm pháp luật; bạn đọc nguyên văn và kiểm tình trạng hiện hành trước khi dùng.
Có được đòi lãi trên tiền phạt vi phạm hợp đồng không?
Câu hỏi này từng được xử khác nhau và đã có án lệ về xác định lãi suất chậm trả đối với tiền phạt vi phạm và tiền bồi thường thiệt hại. Kết quả phụ thuộc giải pháp của án lệ và hướng dẫn hiện hành, nên bạn cần đọc bản gốc trên trang án lệ trước khi đưa yêu cầu này vào đơn.
Hợp đồng không ghi lãi chậm thanh toán thì có đòi được lãi không?
Giữa các thương nhân, Luật Thương mại 2005 vẫn cho bên bị vi phạm quyền yêu cầu lãi trên số tiền chậm thanh toán theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường, trừ khi có thoả thuận khác. Cách xác định mức này được hướng dẫn trong nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán.
Lãi chậm thi hành án khác lãi chậm trả tiền hàng thế nào?
Lãi chậm trả tiền hàng phát sinh từ việc vi phạm hợp đồng, tính đến khi toà xử. Lãi chậm thi hành án phát sinh sau khi bản án có hiệu lực mà bên phải thi hành chưa trả. Hai khoản có căn cứ, mốc thời gian và cách tuyên khác nhau.
Đòi lãi quá cao có bị thiệt gì không?
Phần yêu cầu không được toà chấp nhận thì bên đi kiện có thể phải chịu án phí trên phần đó theo quy định về án phí. Ngoài tiền, yêu cầu tính lãi chồng lãi còn làm giảm độ tin cậy của cả bảng tính trước mắt hội đồng xét xử.
Khi nào nên nhờ người làm nghề tính lãi?
Khi hợp đồng có nhiều đợt thanh toán, nhiều phụ lục gia hạn, có cả tiền phạt và bồi thường, hoặc có yếu tố nước ngoài. Khi đó sai một mốc ngày là lệch cả bảng tính; người làm nghề giúp lập bảng tính có căn cứ cho từng dòng.