Khi bên kia viện dẫn án lệ có giải pháp bất lợi cho bạn, phản biện có căn cứ đi theo năm hướng: chỉ ra vụ việc không tương tự ở sự kiện quyết định, chỉ ra sự kiện tương tự chưa được chứng minh, chỉ ra luật nền đã thay đổi, kiểm án lệ còn được áp dụng không, và kiểm bên kia có đọc đúng giải pháp hay không.
Phản biện án lệ không phải là phản đối nó cho bằng được. Nếu vụ của bạn thật sự tương tự và án lệ còn áp dụng, cách khôn ngoan là chuyển trọng tâm sang những vấn đề khác, hoặc tính tới hoà giải. Bài này giúp bạn biết khi nào phản biện được, phản biện thế nào, và khi nào nên thôi.
Đọc án lệ của bên kia trước khi phản ứng
Việc đầu tiên khi thấy bên kia nêu án lệ trong văn bản là tự tra án lệ gốc trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao. Đừng dựa vào cách bên kia tóm tắt; người viện dẫn có xu hướng tóm theo hướng có lợi cho mình, đôi khi bỏ đi đúng phần làm nên giới hạn của giải pháp.
Chép ra đoạn tình huống án lệ và đoạn giải pháp pháp lý. Tách tình huống thành từng sự kiện. Sau đó đọc phần nhận định của bản án gốc ở vị trí có nội dung án lệ, để hiểu vì sao các sự kiện đó quan trọng. Đọc xong, bạn thường đã thấy ít nhất một hướng phản biện, hoặc thấy rõ là không có hướng nào.
Song song, kiểm tình trạng của án lệ: có thông báo thay thế, bãi bỏ không, luật nền đã sửa chưa. Ghi lại nơi kiểm và ngày kiểm, để khi cần trình bày bạn nói được nguồn.
Cuối cùng, xem bên kia gắn án lệ vào yêu cầu nào. Nhiều khi án lệ đúng, tương tự, nhưng chỉ hỗ trợ một phần yêu cầu của họ, trong khi văn bản lại viết như thể nó hỗ trợ tất cả. Nhận ra khoảng hở giữa phạm vi án lệ và phạm vi yêu cầu là bước đầu của hướng phản biện thu hẹp phạm vi.
Năm hướng phản biện
Một: không tương tự ở sự kiện quyết định. Chỉ ra sự kiện mà giải pháp dựa vào không có trong vụ này, hoặc vụ này có thêm một sự kiện làm đổi câu hỏi pháp lý. Đây là hướng phổ biến và thường hiệu quả nhất, với điều kiện sự kiện bạn chỉ ra thật sự là sự kiện quyết định.
Hai: sự kiện tương tự chưa được chứng minh. Bên kia có thể nêu đủ sự kiện, nhưng hồ sơ chỉ có lời kể của họ. Chỉ ra rằng tiền đề của án lệ chưa được chứng minh thì án lệ chưa có chỗ áp dụng.
Ba: luật nền đã thay đổi. Án lệ hình thành theo quy định cũ, còn quan hệ của các bên thuộc quy định mới với nội dung khác. Cần chỉ rõ quy định nào, thay đổi gì, và thời điểm giao dịch thuộc luật nào.
Bốn: án lệ không còn được áp dụng. Án lệ đã bị thay thế hoặc bãi bỏ. Hướng này dứt khoát nhất, nhưng chỉ dùng khi có thông báo chính thức; nói sai là mất uy tín ngay.
Năm: bên kia đọc sai giải pháp. Giải pháp nói một điều hẹp hơn, có điều kiện hơn cách bên kia trình bày. Chép nguyên văn đoạn giải pháp đặt cạnh câu tóm tắt của bên kia là đủ thấy.
Ví dụ giả định: chọn hướng phản biện
Ví dụ giả định: nguyên đơn nêu một án lệ (giả định) có giải pháp "bên nhận chuyển nhượng đã trả đủ tiền, đã nhận đất và sử dụng ổn định thì hợp đồng chưa công chứng vẫn được công nhận". Bị đơn đối chiếu:
| Sự kiện | Vụ đang tranh chấp | Hướng phản biện có thể dùng |
|---|---|---|
| Đã trả đủ tiền | Nguyên đơn mới trả khoảng một nửa | Không tương tự ở sự kiện quyết định |
| Đã nhận đất | Nguyên đơn khai đã nhận, không có biên bản bàn giao | Chưa được chứng minh |
| Sử dụng ổn định | Bị đơn vẫn canh tác một phần | Không tương tự, cần chứng cứ của bị đơn |
| Hợp đồng chưa công chứng | Đúng | Không phản biện điểm này |
Trong ví dụ này, hướng một (chưa trả đủ tiền) là mạnh nhất vì đánh vào sự kiện mà giải pháp dựa vào. Hướng hai bổ trợ. Không cần dùng cả năm hướng; chọn một hai hướng chắc nhất và trình bày gọn.
Phản biện bằng văn bản: bố cục gọn
Văn bản phản biện án lệ nên theo đúng trật tự của phần bên kia viện dẫn, để người đọc đặt hai văn bản cạnh nhau là theo được. Mở bằng một câu nêu lại ngắn gọn: bên kia viện dẫn án lệ nào, cho vấn đề gì. Tiếp theo là hướng phản biện chính, trình bày bằng bảng so hoặc liệt kê sự kiện, mỗi điểm dẫn chiếu chứng cứ. Cuối cùng là đề nghị: đề nghị toà không áp dụng án lệ đó cho vụ này và giải quyết vấn đề theo quy định nào.
Phần đề nghị quan trọng hơn người ta nghĩ. Chỉ nói "án lệ không áp dụng được" thì toà vẫn phải tự tìm căn cứ thay thế, và có khi căn cứ đó cũng bất lợi cho bạn. Hãy nói luôn vấn đề nên được giải quyết theo quy định nào, hoặc theo án lệ khác sát hơn, để toà có một con đường cụ thể.
Viết bằng giọng bình thản, không công kích người viện dẫn. Câu như "nguyên đơn cố tình xuyên tạc án lệ" không thêm được gì, chỉ làm văn bản nặng nề. Chỉ ra chỗ khác, chỗ thiếu, để sự kiện tự nói.
Thu hẹp phạm vi: án lệ chỉ trả lời một phần vụ việc
Một hướng phản biện tinh tế hơn là không chối bỏ án lệ, mà khoanh nó lại. Án lệ thường chỉ giải quyết một câu hỏi pháp lý cụ thể, trong khi vụ tranh chấp có nhiều câu hỏi. Bên kia có xu hướng viện dẫn án lệ như thể nó quyết định toàn bộ vụ án.
Ví dụ giả định: án lệ bên kia nêu chỉ trả lời câu hỏi hợp đồng có được công nhận không. Nhưng vụ còn câu hỏi về số tiền còn thiếu, lãi chậm trả, giá trị phần tài sản bên bán đã cải tạo. Bạn có thể chấp nhận rằng phần công nhận hợp đồng khó tranh cãi, đồng thời chỉ ra rằng án lệ không nói gì về các khoản tiền, và đề nghị toà giải quyết các khoản đó theo quy định trực tiếp, có tính đến nghĩa vụ chưa thực hiện của bên kia.
Cách này có hai lợi ích. Nó cho thấy bạn đọc án lệ nghiêm túc, không phản bác mọi thứ, nên những điểm bạn phản bác được nghe kỹ hơn. Và nó giữ lại phần tranh luận có giá trị thực tế nhất, thường là tiền, thay vì dốc sức vào một điểm khó thắng.
Những phản biện yếu nên tránh
Một số cách phản bác nghe mạnh nhưng thường không đi tới đâu:
- Nói án lệ "không bắt buộc" nên không cần quan tâm. Toà phải nghiên cứu, áp dụng khi tương tự, và phải nêu lý do nếu không áp dụng; câu này không giúp bạn.
- Chỉ ra khác biệt về số tiền, địa phương, năm xảy ra, quan hệ họ hàng khi những điểm đó không liên quan tới giải pháp.
- Nói án lệ "quá cũ" mà không chỉ ra luật nền đã thay đổi ra sao. Tuổi của án lệ tự nó không phải lý do.
- Khẳng định án lệ đã bị bãi bỏ khi chưa kiểm được thông báo chính thức.
- Phản bác bằng một bản án thường có kết quả ngược lại. Bản án thường có giá trị thấp hơn án lệ; dùng nó để đối trọng là đặt mình vào thế yếu.
Những phản biện yếu không chỉ vô ích mà còn làm loãng những điểm mạnh bạn có. Bỏ hẳn chúng khỏi văn bản.
Khi không có hướng phản biện nào đứng được
Có những lúc đọc xong án lệ, bạn thấy vụ của mình đúng là tương tự, sự kiện đã được chứng minh, án lệ còn áp dụng. Lúc này cố phản biện chỉ làm mất thời gian và uy tín. Thừa nhận thực tế này sớm giúp bạn chuyển nguồn lực sang chỗ khác.
Có ba việc nên làm. Thứ nhất, xem các vấn đề khác của vụ án mà án lệ không giải quyết: số tiền cụ thể, lãi, chi phí, công sức, phần lỗi của mỗi bên. Án lệ thường chỉ trả lời một câu hỏi; phần còn lại vẫn còn chỗ tranh luận. Thứ hai, cân nhắc hoà giải: biết trước kết cục có khả năng bất lợi là lý do tốt để thoả thuận khi còn có thể đàm phán. Thứ ba, chuẩn bị cho hậu quả: nếu giải pháp của án lệ dẫn tới một nghĩa vụ, tính trước cách thực hiện để giảm thiệt hại.
Với vụ có giá trị lớn hoặc nhiều vấn đề đan xen, đánh giá xem còn hướng nào hay không là việc nên nhờ người làm nghề. Họ thường thấy những hướng mà người trong cuộc bỏ qua, và cũng nói thẳng khi không còn hướng nào.
Trình bày tại phiên khi bên kia nêu án lệ
Nếu bạn đã nộp văn bản phản biện, tại phiên chỉ cần nhắc lại hướng phản biện chính trong một đoạn ngắn: án lệ bên kia nêu dựa vào sự kiện nào, vụ này khác ở đâu, chứng cứ nào cho thấy. Phần kỹ năng đối đáp tại phiên nói chung thuộc mảng tranh tụng; ở đây chỉ lưu ý giữ đúng trọng tâm là sự kiện quyết định.
Nếu bên kia nêu án lệ lần đầu tại phiên, bạn có quyền trình bày ý kiến về nó trong lượt của mình. Nói rõ là chưa được biết trước, nêu những gì thấy được ngay, và đề nghị hội đồng xét xử xem xét kỹ tình huống. Đừng vội khẳng định án lệ không tương tự khi chưa đọc bản gốc; một khẳng định sai lúc này khó rút lại.
Sau phiên, kiểm biên bản xem ý kiến phản biện của bạn có được ghi không. Nếu bản án áp dụng án lệ mà không trả lời lập luận phản biện của bạn, đó là điểm cần ghi nhận cho bước sau.
Câu hỏi thường gặp
Phân biệt án lệ là gì?
Phân biệt án lệ là chỉ ra vụ đang giải quyết khác tình huống án lệ ở một sự kiện quyết định, nên giải pháp của án lệ không áp dụng. Đây là cách phản biện phổ biến nhất, đòi hỏi đọc kỹ tình huống án lệ và chứng minh được sự khác biệt bằng chứng cứ.
Kiểm một án lệ còn được áp dụng không bằng cách nào?
Tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao, xem có thông báo thay thế hay bãi bỏ không; đồng thời kiểm các quy định pháp luật làm nền đã được sửa đổi chưa. Ghi lại nguồn và ngày kiểm để trình bày khi cần.
Bên kia nêu án lệ đúng nhưng tóm tắt sai, nên xử lý thế nào?
Chép nguyên văn đoạn giải pháp pháp lý từ bản công bố, đặt cạnh phần tóm tắt của bên kia trong văn bản gửi toà, chỉ ra chỗ khác. Không cần bình luận về ý đồ; sự khác biệt tự nó đủ rõ.
Có nên phản biện án lệ bằng một án lệ khác không?
Được, nếu có án lệ khác sát với vụ của bạn hơn ở sự kiện quyết định. Khi đó bạn so cả hai án lệ với vụ việc và chỉ ra vì sao án lệ của mình phù hợp hơn. Không nên dùng bản án thường để đối trọng với án lệ.
Nếu đã thua vì án lệ ở sơ thẩm thì có nên kháng cáo không?
Tuỳ việc toà áp dụng án lệ có đúng không: tình huống có thật sự tương tự, sự kiện có được chứng minh, lý lẽ phản biện của bạn có được trả lời. Cân nhắc kháng cáo là mảng riêng; nên hỏi người làm nghề trước khi quyết định.