Khi hợp đồng có điều khoản giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, toà án phải từ chối thụ lý nếu một bên vẫn nộp đơn kiện ra toà, trừ trường hợp thoả thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Đó là nguyên tắc của Luật Trọng tài thương mại 2010. Phần khó nằm ở hai chữ "vô hiệu" và "không thực hiện được": các toà từng hiểu khác nhau, và Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao ra đời để hướng dẫn thống nhất.
Bài đọc vấn đề từ góc thực tiễn xét xử: toà xem xét điều khoản trọng tài theo trình tự nào, những tình huống hay khiến thoả thuận "không thực hiện được", và bên muốn ra toà hoặc bên muốn giữ trọng tài nên chuẩn bị gì. Về án lệ cùng chủ đề, bạn tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao; bài không nêu số hiệu án lệ nào.
Nguyên tắc: có thoả thuận trọng tài thì toà không xử nội dung
Luật Trọng tài thương mại tôn trọng lựa chọn của các bên. Đã thoả thuận đưa tranh chấp ra trọng tài thì toà không giải quyết nội dung tranh chấp đó. Khi nhận đơn khởi kiện, nếu phát hiện có thoả thuận trọng tài, toà trả lại đơn; nếu đã thụ lý rồi mới phát hiện thì đình chỉ giải quyết vụ án. Nguyên tắc này ngăn một bên "chạy" từ trọng tài sang toà khi thấy bất lợi.
Ngoại lệ là khi thoả thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Đây là cửa duy nhất để vụ quay về toà. Vì vậy bên muốn kiện ra toà thường dồn sức chứng minh một trong hai điều này, còn bên muốn giữ trọng tài thì chứng minh ngược lại.
Cũng cần nhớ toà vẫn có vai trò hỗ trợ và giám sát trọng tài: chỉ định trọng tài viên khi các bên không chọn được, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, xem xét yêu cầu huỷ phán quyết. Toà không đứng ngoài hoàn toàn, chỉ không xử thay nội dung tranh chấp.
Thoả thuận trọng tài vô hiệu: những nhóm lý do toà hay xét
Tranh chấp không thuộc thẩm quyền của trọng tài. Trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại, và tranh chấp khác mà luật cho phép. Tranh chấp ngoài phạm vi này thì thoả thuận trọng tài không có hiệu lực.
Người ký không có thẩm quyền. Người xác lập thoả thuận trọng tài không có thẩm quyền theo quy định pháp luật, như nhân viên không được uỷ quyền ký thay công ty. Nghị quyết hướng dẫn cách xác định thẩm quyền và trường hợp công ty sau đó chấp thuận.
Người ký không có năng lực hành vi dân sự. Trường hợp hiếm gặp trong quan hệ thương mại nhưng vẫn là căn cứ luật nêu.
Hình thức không đúng. Thoả thuận trọng tài phải lập thành văn bản. Luật và nghị quyết cho phép nhiều dạng văn bản, kể cả trao đổi bằng thư điện tử có ghi nhận ý chí đưa tranh chấp ra trọng tài.
Bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép khi xác lập. Bên yêu cầu tuyên vô hiệu phải chứng minh.
Vi phạm điều cấm của luật. Nội dung thoả thuận trái quy định cấm của pháp luật.
Thoả thuận "không thực hiện được" là gì
Thoả thuận có hiệu lực nhưng trên thực tế không thể đưa tranh chấp ra trọng tài thì toà mới thụ lý. Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP liệt kê một số trường hợp kiểu này. Một ví dụ dễ hình dung là các bên đã chọn một trung tâm trọng tài cụ thể, nhưng trung tâm đó đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức kế thừa, và các bên không thoả thuận được chọn trung tâm khác.
Những trường hợp khác xoay quanh việc trọng tài viên mà các bên chọn không thể tham gia, hoặc trung tâm trọng tài từ chối giải quyết, và các bên không đi đến được thoả thuận thay thế. Danh sách cụ thể và điều kiện của từng trường hợp bạn đọc trong nghị quyết; điều cần nắm là toà đòi phải "không thể", chứ không phải "bất tiện" hay "tốn kém".
Ví dụ giả định: một công ty nhỏ thấy phí trọng tài cao nên nộp đơn ra toà, lập luận rằng thoả thuận trọng tài "không thực hiện được" vì không đủ tiền. Toà thường không chấp nhận lý do này, vì chi phí không làm thoả thuận trở nên không thể thực hiện. Doanh nghiệp nên tính chuyện chi phí từ lúc soạn hợp đồng, không phải lúc đã có tranh chấp.
Ai làm gì khi một bên kiện ra toà dù có điều khoản trọng tài
Bảng dưới gợi ý việc nên làm của từng bên, ở mức nguyên lý. Thời hạn và thủ tục cụ thể bạn đối chiếu Luật Trọng tài thương mại và Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành.
| Bên | Mục tiêu | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Bên nộp đơn ra toà | Chứng minh thoả thuận vô hiệu hoặc không thực hiện được | Nêu rõ căn cứ, nộp chứng cứ về thẩm quyền người ký, tình trạng trung tâm trọng tài, thư từ trao đổi |
| Bên muốn giữ trọng tài | Đề nghị toà trả lại đơn hoặc đình chỉ | Nộp ngay bản thoả thuận trọng tài, văn bản chứng minh thẩm quyền người ký, phản đối sớm bằng văn bản |
| Toà án | Xem xét hiệu lực và khả năng thực hiện của thoả thuận | Chỉ xét điều khoản trọng tài, không xét nội dung tranh chấp |
| Cả hai bên | Tránh mất quyền phản đối | Không im lặng tham gia tố tụng ở nơi mình cho là sai thẩm quyền |
Điểm cuối rất quan trọng. Ngay trong tố tụng trọng tài, Luật Trọng tài thương mại cũng có quy định về việc mất quyền phản đối khi một bên biết có vi phạm mà vẫn tiếp tục tham gia, không phản đối trong thời hạn. Ở toà hay ở trọng tài, im lặng đều là một rủi ro.
Huỷ phán quyết trọng tài: toà không xét lại nội dung
Một hiểu lầm hay gặp là thua ở trọng tài thì "kháng cáo" ra toà. Phán quyết trọng tài là chung thẩm. Toà chỉ xem xét đơn yêu cầu huỷ phán quyết dựa trên các căn cứ luật định như thoả thuận trọng tài vô hiệu, thành phần hội đồng trọng tài hoặc thủ tục không phù hợp với thoả thuận, vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền, chứng cứ giả mạo, hay phán quyết trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.
Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP hướng dẫn rằng khi xét đơn huỷ, toà không xét xử lại nội dung tranh chấp mà chỉ kiểm tra phán quyết có thuộc các căn cứ huỷ hay không. Đây là điểm mà thực tiễn từng có bản án đi quá phạm vi, và hướng dẫn thống nhất nhằm chặn điều đó.
Với người làm pháp chế, bài học là đánh giá kỹ trước khi chọn trọng tài: đó là con đường một cấp, nhanh và kín, nhưng gần như không có cơ hội làm lại. Chọn toà thì có hai cấp xét xử nhưng công khai và lâu hơn.
Bên thắng ở trọng tài cũng nên chuẩn bị cho khả năng bị yêu cầu huỷ: giữ đầy đủ hồ sơ tố tụng trọng tài, biên bản phiên họp, văn bản thông báo cho các bên, chứng cứ về việc thành lập hội đồng trọng tài đúng thoả thuận. Khi toà xem xét đơn huỷ, chính những tài liệu thủ tục này, chứ không phải lập luận về nội dung, là thứ quyết định phán quyết có đứng vững hay không. Phán quyết không bị huỷ thì bên thắng có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành theo quy định.
Soạn điều khoản trọng tài để không phải tranh cãi về sau
Phần lớn tranh chấp về hiệu lực điều khoản trọng tài bắt nguồn từ câu chữ cẩu thả. Một điều khoản tốt thường có đủ các yếu tố dưới.
- Tên đầy đủ của trung tâm trọng tài được chọn, hoặc nói rõ là trọng tài vụ việc và cách chọn trọng tài viên.
- Phạm vi tranh chấp: mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng, kể cả về hiệu lực của hợp đồng.
- Quy tắc tố tụng áp dụng, địa điểm, ngôn ngữ, số lượng trọng tài viên.
- Không ghi "trọng tài hoặc toà án" theo kiểu để ngỏ cho cả hai, vì dễ thành tranh cãi về việc thoả thuận có rõ ràng không.
- Người ký hợp đồng có thẩm quyền, kèm giấy uỷ quyền khi không phải người đại diện theo pháp luật.
Nếu hợp đồng có yếu tố nước ngoài, nên có người làm nghề đọc lại điều khoản trọng tài, vì việc công nhận và thi hành phán quyết ở nước khác phụ thuộc thêm nhiều quy định ngoài luật Việt Nam.
Doanh nghiệp nhỏ có nên chọn trọng tài không
Điều khoản trọng tài thường được chép từ hợp đồng mẫu của đối tác lớn mà doanh nghiệp nhỏ không cân nhắc. Trọng tài có ưu điểm rõ: giải quyết nhanh hơn, xử kín, các bên chọn được trọng tài viên am hiểu ngành, phán quyết chung thẩm nên không kéo dài qua nhiều cấp. Với tranh chấp giá trị lớn, nhiều yếu tố kỹ thuật hoặc có yếu tố nước ngoài, đó là lợi thế đáng kể.
Nhưng với tranh chấp giá trị nhỏ, chi phí trọng tài có thể chiếm tỷ trọng lớn so với số tiền tranh chấp, và việc chỉ có một cấp giải quyết khiến bên thua gần như không có cơ hội sửa sai. Doanh nghiệp nhỏ ký hàng trăm hợp đồng bán hàng giá trị thấp với khách lẻ, đại lý nhỏ, thường thấy toà án phù hợp hơn cho loại tranh chấp đó.
Cách làm hợp lý là phân loại hợp đồng: hợp đồng khung, hợp đồng giá trị lớn, hợp đồng có đối tác nước ngoài thì cân nhắc trọng tài; hợp đồng bán hàng thông thường thì giữ toà án. Quyết định này nên được đưa ra khi soạn mẫu, không phải khi đã có tranh chấp và một bên tìm cách thoát khỏi điều khoản đã ký.
Câu hỏi thường gặp
Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP hướng dẫn về những gì?
Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định của Luật Trọng tài thương mại, trong đó có việc xác định thoả thuận trọng tài vô hiệu, không thực hiện được, và cách toà xem xét yêu cầu huỷ phán quyết trọng tài. Bạn đọc nguyên văn và kiểm tình trạng hiện hành trước khi dùng.
Hợp đồng ghi "giải quyết tại trọng tài hoặc toà án" thì sao?
Điều khoản để ngỏ cả hai cơ chế thường gây tranh cãi. Cách xử lý phụ thuộc câu chữ cụ thể và hướng dẫn về việc lựa chọn cơ quan giải quyết; nhiều trường hợp bên khởi kiện được chọn một trong hai. Khi gặp điều khoản kiểu này, nên hỏi người làm nghề trước khi nộp đơn.
Thua ở trọng tài có kháng cáo ra toà được không?
Không. Phán quyết trọng tài là chung thẩm. Bên không đồng ý chỉ có thể yêu cầu toà huỷ phán quyết dựa trên các căn cứ luật định, và toà không xét xử lại nội dung tranh chấp.
Nhân viên ký hợp đồng có điều khoản trọng tài nhưng không được uỷ quyền thì sao?
Đây là một căn cứ để xem xét thoả thuận trọng tài vô hiệu. Tuy nhiên nếu công ty sau đó chấp thuận hoặc biết mà không phản đối, kết quả có thể khác. Nghị quyết hướng dẫn cách xem xét tình huống này.
Một bên kiện ra toà mà bên kia không phản đối thì sao?
Toà chỉ trả đơn hay đình chỉ khi biết có thoả thuận trọng tài. Nếu không bên nào nêu ra, toà có thể không biết và vẫn giải quyết, còn bên im lặng có thể bị đối phương lập luận là đã chấp nhận toà. Vì vậy bên muốn giữ trọng tài nên phản đối sớm bằng văn bản và nộp kèm thoả thuận trọng tài.
Toà có giúp gì trong khi trọng tài đang giải quyết không?
Có. Toà có thể chỉ định trọng tài viên khi các bên không chọn được, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo yêu cầu, hỗ trợ thu thập chứng cứ, triệu tập người làm chứng. Vai trò này là hỗ trợ, không phải xử thay.