Án lệ 08/2016/AL trả lời một câu hỏi rất thực tế trong các vụ ngân hàng kiện đòi nợ: sau ngày toà xử sơ thẩm, khoản nợ gốc chưa trả có tiếp tục chịu lãi không, và chịu theo mức nào. Giải pháp của án lệ là người vay tiếp tục phải trả lãi quá hạn trên số nợ gốc chưa thanh toán, theo mức lãi suất các bên đã thoả thuận trong hợp đồng, cho đến khi trả xong nợ gốc; nếu hợp đồng có thoả thuận điều chỉnh lãi suất theo từng thời kỳ của bên cho vay thì mức lãi tiếp tục phải trả cũng được điều chỉnh theo.
Án lệ này được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao thông qua năm 2016, cùng đợt với một số án lệ thương mại khác. Bài giải thích vì sao trước đó các toà xử không thống nhất, giải pháp ấy tác động thế nào tới người vay và ngân hàng, và những điểm cần kiểm trước khi viện dẫn. Trước khi dùng, bạn vẫn nên mở bản gốc trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao và kiểm tình trạng hiện hành.
Câu hỏi pháp lý mà án lệ giải quyết
Trong một vụ tranh chấp hợp đồng tín dụng thông thường, bản án sơ thẩm buộc người vay trả nợ gốc và lãi tính đến ngày xét xử. Vấn đề là thời gian từ ngày xử đến ngày người vay thật sự trả xong có thể kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm. Nếu bản án không nói gì về lãi trong khoảng thời gian đó, ngân hàng sẽ cho rằng mình chịu thiệt; nếu bản án tuyên lãi theo một mức chung, người vay lại có thể phải trả theo mức khác với hợp đồng đã ký.
Trước khi có án lệ, các toà xử theo nhiều hướng. Có bản án chỉ tuyên lãi chậm thi hành án theo mức chung của pháp luật dân sự kể từ khi có đơn yêu cầu thi hành án. Có bản án lại tuyên tiếp tục tính lãi theo hợp đồng. Cùng loại vụ, kết quả tiền lãi chênh nhau đáng kể. Đó chính là kiểu khác biệt mà án lệ được lựa chọn để xoá đi.
Câu hỏi được thu hẹp thành: kể từ ngày tiếp theo của ngày xử sơ thẩm, lãi trên khoản nợ gốc chưa trả trong hợp đồng tín dụng tính theo mức nào, và có theo những lần điều chỉnh lãi suất của bên cho vay hay không.
Giải pháp pháp lý và cách hiểu từng vế
Lãi tiếp tục tính trên nợ gốc chưa trả. Vế đầu nói rõ cơ sở tính lãi sau xử sơ thẩm là số nợ gốc còn lại, không phải tổng nợ gồm cả lãi đã tính đến ngày xử. Khi người vay trả bớt gốc, phần lãi phát sinh sau đó giảm theo.
Mức lãi là mức các bên đã thoả thuận trong hợp đồng. Toà không thay mức lãi hợp đồng bằng một mức chung. Đây là điểm khác cơ bản so với hướng chỉ tính lãi chậm thi hành án theo luật dân sự chung.
Lãi chạy tới khi trả xong nợ gốc. Mốc kết thúc là khi nợ gốc được thanh toán xong, không phải ngày bản án có hiệu lực hay ngày cơ quan thi hành án thụ lý.
Nếu hợp đồng cho phép điều chỉnh lãi suất theo từng thời kỳ thì lãi sau xử cũng điều chỉnh theo. Vế này gắn chặt với câu chữ của hợp đồng. Hợp đồng không có điều khoản điều chỉnh thì vế này không áp dụng; có thì mức lãi sau xử lên xuống theo các lần điều chỉnh của bên cho vay.
Vì sao án lệ chỉ áp cho hợp đồng tín dụng, không cho vay dân sự thông thường
Án lệ dựa trên tình huống một tổ chức tín dụng cho vay, và lãi suất trong quan hệ đó chịu sự điều chỉnh của pháp luật về các tổ chức tín dụng, không chịu trần lãi suất của Bộ luật Dân sự áp cho vay giữa cá nhân. Đó là lý do cần tách bạch: khoản vay giữa hai người quen, hay giữa doanh nghiệp với cá nhân không phải tổ chức tín dụng, không phải là "tình huống tương tự" để viện dẫn án lệ này.
Với vay dân sự thông thường, câu hỏi lãi sau xử được giải quyết theo các quy định về lãi suất và lãi chậm trả của Bộ luật Dân sự, cùng nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn áp dụng pháp luật về lãi, lãi suất, phạt vi phạm. Người đang có tranh chấp vay mượn với cá nhân mà dẫn án lệ tín dụng thường bị toà bác vì quan hệ khác.
Một trường hợp ranh giới hay gặp là công ty tài chính tiêu dùng. Đây cũng là tổ chức tín dụng theo pháp luật ngân hàng, nên khi xét có tương tự hay không, toà nhìn vào bản chất bên cho vay chứ không nhìn vào quy mô khoản vay. Ngược lại, cửa hàng cầm đồ hay cá nhân cho vay không phải tổ chức tín dụng.
So sánh hai cách tuyên lãi sau xử sơ thẩm
Bảng dưới so hai hướng xử từng tồn tại, để bạn thấy án lệ thay đổi kết quả ở đâu. Số liệu không dùng vì mỗi vụ một hợp đồng.
| Tiêu chí | Hướng tính lãi chậm thi hành án theo luật dân sự chung | Hướng của án lệ 08/2016/AL |
|---|---|---|
| Mốc bắt đầu | Thường từ khi có đơn yêu cầu thi hành án hoặc khi bản án có hiệu lực | Từ ngày tiếp theo của ngày xử sơ thẩm |
| Mức lãi | Mức chung theo quy định về lãi chậm trả | Mức các bên thoả thuận trong hợp đồng tín dụng |
| Điều chỉnh lãi suất | Không theo hợp đồng | Theo các lần điều chỉnh nếu hợp đồng có thoả thuận |
| Cơ sở tính | Số tiền chậm thi hành | Nợ gốc chưa thanh toán |
| Ai thường được lợi | Người vay, khi mức chung thấp hơn mức hợp đồng | Bên cho vay, giữ nguyên giá trị hợp đồng |
Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán về lãi, lãi suất, phạt vi phạm ban hành năm 2019 cũng có hướng dẫn riêng cho hợp đồng tín dụng theo cùng tinh thần. Khi soạn ý kiến, đọc cả hai để không bỏ sót điều kiện áp dụng.
Người vay nên đọc án lệ này thế nào
Với người vay, điều đáng biết nhất là bản án sơ thẩm không "chốt" khoản nợ. Lãi theo hợp đồng còn chạy mỗi ngày trên nợ gốc chưa trả. Nếu có khả năng, trả bớt nợ gốc sớm, kể cả trước khi bản án có hiệu lực, sẽ giảm phần lãi phát sinh. Thương lượng cơ cấu nợ với ngân hàng trong lúc vụ còn ở toà cũng là hướng nên cân nhắc.
Người vay cũng nên đọc kỹ điều khoản lãi suất của hợp đồng: có thoả thuận điều chỉnh theo từng thời kỳ không, căn cứ điều chỉnh là gì, có thông báo cho người vay không. Án lệ chỉ cho phép lãi sau xử điều chỉnh theo thoả thuận; nếu bên cho vay áp một mức không đúng căn cứ đã thoả thuận, người vay có cơ sở phản đối.
Ví dụ giả định: một hộ kinh doanh vay vốn lưu động, hợp đồng ghi lãi suất thả nổi điều chỉnh mỗi sáu tháng theo thông báo của ngân hàng. Bị kiện, toà tuyên trả gốc, lãi đến ngày xử và lãi tiếp theo hợp đồng. Hộ này nên giữ đủ các thông báo điều chỉnh lãi suất để khi thi hành án đối chiếu từng kỳ, thay vì chấp nhận con số ngân hàng tự tính.
Những điểm cần kiểm trước khi viện dẫn
Cả ngân hàng lẫn người vay đều có thể dẫn án lệ này, nhưng hãy kiểm danh sách sau trước khi đưa vào văn bản gửi toà.
- Bên cho vay có phải tổ chức tín dụng theo pháp luật ngân hàng không.
- Hợp đồng có ghi rõ mức lãi quá hạn hoặc cách xác định lãi quá hạn không.
- Hợp đồng có điều khoản điều chỉnh lãi suất theo từng thời kỳ không, câu chữ cụ thể ra sao.
- Có thoả thuận nào sau khi vay làm thay đổi lãi suất, như văn bản cơ cấu lại nợ, gia hạn nợ.
- Án lệ còn được áp dụng hay đã bị thay thế, bãi bỏ; tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao.
- Văn bản quy định lãi suất cho vay của tổ chức tín dụng tại thời điểm giao kết và hiện hành, nhất là quy định về trần lãi quá hạn nếu có.
Nếu một trong các điểm trên khác với tình huống án lệ, đừng bỏ án lệ đi ngay; hãy trình bày rõ điểm khác đó có ảnh hưởng tới giải pháp hay không. Toà đánh giá cao lập luận thẳng thắn hơn là viện dẫn che bớt tình tiết.
Góc của ngân hàng và tổ chức tín dụng
Với bên cho vay, án lệ giúp giữ nguyên giá trị kinh tế của hợp đồng trong suốt thời gian vụ kiện và thi hành án kéo dài. Nhưng điều đó chỉ có được khi hồ sơ tín dụng chặt: hợp đồng ghi rõ mức lãi trong hạn, cách xác định lãi quá hạn, điều kiện và cách thức điều chỉnh lãi suất, cách thông báo điều chỉnh cho khách hàng. Thiếu một mắt xích, toà có thể không chấp nhận phần lãi điều chỉnh.
Trong đơn khởi kiện, bên cho vay nên tách rõ: nợ gốc còn lại, lãi trong hạn, lãi quá hạn tính đến ngày khởi kiện, và yêu cầu tiếp tục tính lãi theo hợp đồng kể từ ngày tiếp theo của ngày xử sơ thẩm. Kèm theo là bảng kê các lần điều chỉnh lãi suất và chứng cứ đã thông báo cho khách hàng. Toà thường kiểm từng kỳ điều chỉnh xem có đúng căn cứ đã thoả thuận không.
Bên cho vay cũng cần lưu ý quy định của Ngân hàng Nhà nước về lãi suất áp dụng cho nợ quá hạn tại từng thời kỳ. Mức lãi hợp đồng vượt giới hạn mà quy định chuyên ngành cho phép thì phần vượt có thể không được toà chấp nhận, dù án lệ cho phép tiếp tục tính lãi theo hợp đồng. Án lệ giải quyết câu hỏi lãi có tiếp tục chạy hay không, không hợp thức hoá một mức lãi trái quy định.
Câu hỏi thường gặp
Án lệ 08/2016/AL có áp dụng cho khoản vay giữa hai cá nhân không?
Không phải tình huống tương tự. Án lệ dựa trên hợp đồng tín dụng do tổ chức tín dụng cho vay. Vay giữa cá nhân chịu quy định về lãi suất của Bộ luật Dân sự và hướng dẫn trong nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán về lãi, lãi suất, phạt vi phạm.
Lãi sau ngày xử sơ thẩm tính trên tổng nợ hay chỉ trên nợ gốc?
Theo giải pháp của án lệ, lãi tiếp tục tính trên số nợ gốc chưa thanh toán. Phần lãi đã được toà tính đến ngày xử không bị cộng vào để tính lãi tiếp. Khi người vay trả bớt nợ gốc, khoản lãi phát sinh sau đó giảm tương ứng.
Ngân hàng tăng lãi suất sau khi xử thì người vay có phải chịu không?
Chỉ khi hợp đồng tín dụng có thoả thuận về việc điều chỉnh lãi suất theo từng thời kỳ của bên cho vay. Khi đó lãi sau xử điều chỉnh theo. Nếu hợp đồng không có thoả thuận này, bên cho vay không có cơ sở tự nâng mức lãi.
Đã có nghị quyết năm 2019 về lãi suất thì án lệ còn ý nghĩa không?
Vẫn nên đọc cả hai. Nghị quyết là văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn chung, còn án lệ cho thấy một tình huống cụ thể đã được giải quyết ra sao. Nếu có điểm nào lệch nhau, văn bản quy phạm pháp luật và luật hiện hành được ưu tiên, và bạn cần kiểm tình trạng hiện hành của án lệ.
Người vay có cách nào giảm lãi phát sinh sau khi bị kiện không?
Cách trực tiếp nhất là trả bớt nợ gốc càng sớm càng tốt, vì lãi tính trên gốc còn lại. Ngoài ra có thể đề nghị ngân hàng cơ cấu lại nợ hoặc thoả thuận phương án trả nợ, kể cả khi vụ đang ở toà; thoả thuận đó có thể được toà công nhận.