Tại phiên hoà giải trong tố tụng dân sự, hay ở thủ tục hoà giải, đối thoại tại toà án, án lệ có ích nhất khi được dùng để cả hai bên hình dung kết cục có khả năng xảy ra nếu vụ việc đưa ra xét xử, chứ không phải để chứng minh mình đúng. Nêu đúng cách, nó giúp bên kia tự điều chỉnh kỳ vọng.
Chiến lược hoà giải nói chung, mức nhượng bộ, cách mở lời là một mảng riêng của kỹ năng tranh tụng. Bài này chỉ bàn phần án lệ: khi nào đưa ra, nói thế nào, và khi án lệ lại bất lợi cho bạn thì dùng nó ra sao để có thoả thuận tốt hơn.
Vì sao án lệ có sức nặng ở bàn hoà giải
Ở bàn hoà giải, mỗi bên thường tin mình sẽ thắng. Niềm tin đó làm hai bên khó gặp nhau. Một án lệ có tình huống tương tự, với giải pháp rõ ràng, là thứ hiếm hoi có thể làm lung lay niềm tin ấy, vì nó không phải ý kiến của bên kia mà là hướng giải quyết đã được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao công bố.
Thẩm phán chủ trì phiên hoà giải trong vụ án dân sự không tuyên ai thắng ai thua ở giai đoạn này, nhưng khi một bên nêu án lệ, thẩm phán thường giải thích cho các bên hiểu về quy định, về hướng giải quyết. Lời giải thích đó, dù trung lập, cũng giúp bên kia thấy lập luận của bạn có cơ sở.
Ở thủ tục hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi thụ lý, hoà giải viên không phán xử, chỉ giúp các bên tự thoả thuận. Án lệ lúc này là thông tin, giúp các bên thấy nếu không thoả thuận và vụ việc được khởi kiện thì có thể đi về đâu.
Có một khác biệt cần nhớ giữa hai bối cảnh. Ở phiên hoà giải trong vụ án dân sự, những gì các bên trình bày được ghi vào biên bản và nằm trong hồ sơ; nêu án lệ ở đây cũng là một cách để lại dấu vết lập luận cho giai đoạn xét xử. Ở thủ tục hoà giải, đối thoại trước khi thụ lý, thông tin được bảo mật theo nguyên tắc của thủ tục đó, nên mục đích chính là thuyết phục, không phải lưu hồ sơ.
Nêu án lệ tại phiên hoà giải: trình tự gọn
Mục tiêu là thông tin, không phải tranh luận. Trình tự gợi ý:
- Để các bên trình bày yêu cầu, ý kiến trước; nghe xem bên kia đang tin vào điều gì.
- Khi tới vấn đề mà án lệ trả lời, nói ngắn: có án lệ về tình huống tương tự, giải pháp là gì.
- Đưa bản in đoạn giải pháp để bên kia và thẩm phán (hoặc hoà giải viên) cùng đọc, không đọc to nguyên văn dài.
- Nói thẳng hệ quả nếu áp dụng vào vụ này: phần nào của yêu cầu có khả năng được chấp nhận, phần nào không.
- Chuyển ngay sang đề xuất: dựa vào kết cục có thể đó, bạn đề nghị phương án thoả thuận nào.
Bước cuối là quan trọng nhất. Án lệ mà không đi kèm đề xuất chỉ khiến bên kia thấy bị dồn vào góc; án lệ đi kèm đề xuất cho họ một lối ra.
Ví dụ giả định: trong vụ đòi tiền cọc mua nhà, bên mua nêu án lệ về hậu quả khi bên nhận cọc từ chối giao kết hợp đồng. Thay vì đòi đủ khoản phạt cọc theo giải pháp đó, bên mua đề xuất nhận lại tiền cọc cộng một phần khoản phạt, thanh toán trong ba mươi ngày. Bên bán thấy kết cục có thể ở phiên toà nặng hơn đề xuất, lại tránh được thời gian và án phí, nên dễ chấp nhận hơn.
Giữ giọng để không làm đổ buổi hoà giải
Nói về kết cục, không nói về đúng sai. Câu "theo án lệ thì anh sai" khiến người nghe phòng thủ. Câu "nếu ra xét xử, hướng giải quyết theo án lệ này nhiều khả năng là…" để người nghe tự rút kết luận.
Thừa nhận rủi ro của chính mình. Nếu có điểm vụ việc khác án lệ, hoặc có sự kiện chưa chứng minh chắc, nói ra. Sự thẳng thắn làm lời bạn đáng tin hơn và cho bên kia một chỗ để nhượng bộ mà không mất mặt.
Không đe doạ. Án lệ là thông tin chung, nêu nó không phải lời đe doạ. Tránh mọi câu kiểu "ra toà thì anh mất hết".
Không biến án lệ thành điều kiện tiên quyết. Câu "chỉ thoả thuận nếu anh chấp nhận áp dụng án lệ" đặt bên kia vào thế phải thừa nhận thua trước khi bàn. Nên dùng án lệ làm nền cho con số đề xuất, không biến nó thành điều kiện bằng lời.
Để người chủ trì làm việc của họ. Thẩm phán, hoà giải viên có thể diễn đạt lại án lệ theo cách trung lập. Để họ nói thường hiệu quả hơn tự mình nhắc đi nhắc lại.
Khi án lệ bất lợi cho bạn
Có khi bạn tìm ra một án lệ tương tự, nhưng giải pháp nghiêng về phía bên kia. Không nhắc tới nó ở bàn hoà giải là lựa chọn của bạn; nhưng bạn nên dùng nó để tự điều chỉnh mục tiêu. Biết trước kết cục có khả năng bất lợi là lý do mạnh để thoả thuận khi còn có thể đàm phán về số tiền, thời hạn, cách thực hiện.
Án lệ thường chỉ trả lời một câu hỏi, ví dụ hợp đồng có được công nhận không. Những câu hỏi khác như số tiền còn phải trả, thời hạn giao nhà, ai chịu chi phí sang tên vẫn còn chỗ thương lượng. Tập trung đàm phán vào những phần đó, nơi án lệ không quyết định, thường mang lại kết quả tốt hơn so với cố giữ một lập trường mà án lệ đã chỉ rõ là yếu.
Nếu bên kia chưa biết về án lệ đó, đừng vì thế mà đưa ra yêu cầu quá cao. Toà sẽ nghiên cứu án lệ khi xét xử; một thoả thuận dựa trên sự hiểu lầm của bên kia dễ đổ vỡ khi họ được tư vấn.
Ngược lại, nếu bên kia đã biết và nêu án lệ bất lợi cho bạn, đừng phủ nhận theo phản xạ. Hỏi xin xem đoạn giải pháp, đọc tại chỗ, và nếu thấy chưa chắc thì đề nghị thời gian để xem xét kỹ trước khi trả lời về phương án. Thẩm phán chủ trì thường tạo điều kiện cho các bên cân nhắc, nhất là khi điều đó làm tăng khả năng hoà giải thành.
Hoà giải trong tố tụng và hoà giải, đối thoại tại toà: khác nhau ở đâu
Hai thủ tục có tên gần nhau nhưng khác vị trí, nên cách dùng án lệ cũng khác đôi chút:
| Tiêu chí | Hoà giải trong vụ án dân sự | Hoà giải, đối thoại tại toà án |
|---|---|---|
| Thời điểm | Sau khi toà thụ lý, trong giai đoạn chuẩn bị xét xử | Trước khi thụ lý, khi đơn được chuyển sang hoà giải |
| Người chủ trì | Thẩm phán giải quyết vụ án | Hoà giải viên tại toà án |
| Thông tin trình bày | Được ghi vào biên bản, nằm trong hồ sơ vụ án | Theo nguyên tắc bảo mật thông tin của thủ tục hoà giải, đối thoại |
| Dùng án lệ để | Cho thấy hướng giải quyết, đề xuất thoả thuận | Giúp các bên hình dung kết cục nếu khởi kiện |
| Kết quả khi thành | Toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận | Toà ra quyết định công nhận kết quả hoà giải thành theo thủ tục riêng |
Chi tiết thủ tục từng loại, điều kiện, thời hạn hãy đối chiếu quy định hiện hành và hỏi trực tiếp toà đang giải quyết. Điểm cần nhớ khi dùng án lệ là ở thủ tục trước khi thụ lý, những gì bạn nói được giữ bảo mật theo nguyên tắc của thủ tục đó, nên bạn có thể trao đổi cởi mở hơn về điểm yếu, điểm mạnh.
Chuẩn bị phần án lệ trước buổi hoà giải
Danh sách ngắn mang theo:
- Bản in án lệ, đoạn giải pháp đánh dấu, đủ bản cho người chủ trì và bên kia.
- Một tờ ghi gọn: câu hỏi pháp lý, giải pháp, ba sự kiện tương tự.
- Ước lượng kết cục nếu xét xử theo án lệ: phần yêu cầu có khả năng được chấp nhận, phần không chắc.
- Hai ba phương án thoả thuận dựa trên ước lượng đó, từ phương án bạn mong muốn tới mức bạn chấp nhận được.
- Ghi chú điểm yếu của mình liên quan tới án lệ, để không bị bất ngờ khi bên kia nêu.
Phần ước lượng kết cục là chỗ khó nhất với người tự theo vụ. Đó cũng là phần đáng hỏi người làm nghề nhất trước buổi hoà giải, vì một ước lượng sai làm bạn chọn sai mức đề xuất.
Một gợi ý thực tế: viết phương án thoả thuận dưới dạng con số và thời hạn cụ thể, không viết chung chung "đề nghị hai bên chia sẻ thiệt hại". Con số cụ thể, đặt cạnh kết cục có thể theo án lệ, giúp bên kia so sánh nhanh. Chuẩn bị sẵn cả cách tính, để khi bị hỏi "vì sao là con số này" bạn trả lời được ngay bằng giải pháp của án lệ và chứng cứ trong hồ sơ.
Khi nào nên hỏi luật sư trước buổi hoà giải
Nếu vụ việc có giá trị lớn, nhiều vấn đề, hoặc bạn không chắc án lệ tìm được có thật sự tương tự, nên hỏi người làm nghề trước buổi hoà giải chứ không phải sau. Một thoả thuận đã được toà công nhận rất khó thay đổi về sau; quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự có hiệu lực pháp luật ngay và việc xem lại chỉ có trong một số trường hợp hẹp.
Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo đơn khởi kiện hoặc văn bản ý kiến, án lệ đã tìm và các phương án thoả thuận đang cân nhắc. Câu hỏi nên đặt cụ thể: "nếu ra xét xử theo án lệ này thì phần nào có khả năng được chấp nhận, phương án nào hợp lý". Người làm nghề nhìn vào sẽ chỉ ra rủi ro mà người trong cuộc dễ bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Nêu án lệ ở buổi hoà giải có làm bên kia phản ứng mạnh hơn không?
Có thể, nếu nêu theo kiểu chứng minh họ sai hoặc đe doạ. Nêu để cùng hình dung kết cục, kèm đề xuất cụ thể, thường giúp hạ nhiệt vì bên kia thấy có lối ra. Giọng và thứ tự nói quan trọng hơn bản thân án lệ.
Thẩm phán chủ trì hoà giải có nói trước kết quả xét xử không?
Thẩm phán không tuyên trước kết quả ở giai đoạn hoà giải, nhưng có thể giải thích quy định pháp luật, hướng giải quyết để các bên hiểu và tự thoả thuận. Khi bạn nêu án lệ, thẩm phán có thể giải thích thêm về án lệ đó một cách trung lập.
Đã nêu án lệ ở buổi hoà giải không thành, tới phiên toà có cần nêu lại không?
Cần. Hoà giải không thành thì vụ án được đưa ra xét xử, và bản án căn cứ vào kết quả tranh tụng tại phiên toà. Nên có văn bản viện dẫn trong hồ sơ và nhắc lại khi tranh luận.
Có nên thoả thuận ngay khi bên kia đưa ra án lệ bất lợi cho mình?
Không nên quyết ngay tại chỗ nếu chưa đọc án lệ gốc. Có thể đề nghị thời gian để xem xét. Đọc xong, đánh giá có hướng phản biện không, rồi mới quyết định mức thoả thuận. Thoả thuận đã được công nhận rất khó thay đổi.
Án lệ có dùng được trong đối thoại vụ án hành chính không?
Có những án lệ về hành chính, và trong đối thoại vụ án hành chính, nêu hướng giải quyết đã được công bố có thể giúp các bên, kể cả cơ quan bị kiện, cân nhắc lại quyết định. Cách nêu tương tự: thông tin về kết cục, kèm đề xuất cụ thể.