Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép bên bị ảnh hưởng yêu cầu đàm phán lại hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản, và nếu không thoả thuận được trong thời hạn hợp lý thì yêu cầu toà chấm dứt hoặc sửa đổi hợp đồng. Nhưng điều luật đòi đủ nhiều điều kiện cùng lúc, trong đó có việc thay đổi không thể lường trước và bên bị ảnh hưởng đã làm mọi cách trong khả năng mà không giảm được thiệt hại. Trong thực tế, chứng minh đủ các điều kiện đó không dễ.
Với người soạn hợp đồng dài hạn như thi công, cung cấp hàng theo đợt, thuê dài năm, cách phòng hiệu quả hơn là tự viết sẵn cơ chế điều chỉnh: biến động nào thì được điều chỉnh, theo công thức nào, ai đề nghị, trong bao lâu. Bài này giải thích điều luật, phân biệt với bất khả kháng, rồi đi vào cách viết.
Năm điều kiện của Điều 420, đọc theo góc người phải chứng minh
Điều 420 liệt kê các điều kiện để xác định hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Diễn giải dưới đây theo hướng câu hỏi mà bên viện dẫn sẽ phải trả lời trước toà.
- Sự thay đổi có do nguyên nhân khách quan, xảy ra sau khi giao kết hợp đồng không, hay do quyết định kinh doanh của chính mình?
- Tại thời điểm giao kết, các bên có thể lường trước được sự thay đổi đó không? Biến động giá thông thường của thị trường thường bị coi là lường trước được.
- Hoàn cảnh thay đổi có lớn tới mức nếu các bên biết trước thì đã không giao kết, hoặc giao kết với nội dung hoàn toàn khác không?
- Tiếp tục thực hiện mà không sửa đổi có gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên không, và thiệt hại đó chứng minh bằng số liệu nào?
- Bên bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép, phù hợp với tính chất hợp đồng, mà vẫn không ngăn chặn, giảm thiểu được ảnh hưởng chưa?
Mỗi câu là một gánh chứng minh. Thiếu một câu, yêu cầu dễ bị bác. Đó là lý do người soạn hợp đồng không nên coi Điều 420 là chiếc phao mặc định.
Điều luật cho làm gì, và không cho làm gì
Khi đủ điều kiện, bên bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại trong một thời hạn hợp lý. Nếu không thoả thuận được, một bên có thể yêu cầu toà chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định, hoặc sửa đổi hợp đồng để cân bằng quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Toà chỉ sửa đổi khi việc chấm dứt gây thiệt hại lớn hơn chi phí thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi.
Điều quan trọng mà nhiều người bỏ qua: trong lúc đàm phán lại và trong lúc toà giải quyết, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, trừ khi có thoả thuận khác. Nghĩa là bạn không được tự ý dừng giao hàng hay dừng thi công chỉ vì đã gửi yêu cầu đàm phán lại. Dừng là có thể thành bên vi phạm.
Điều luật cũng không cho bên bị ảnh hưởng tự đơn phương tăng giá. Mọi thay đổi phải qua thoả thuận hoặc qua quyết định của toà.
Từ đây có thể thấy Điều 420 là một cơ chế chậm: phải đề nghị, chờ đàm phán, rồi mới tới toà, trong khi vẫn phải thực hiện hợp đồng với chi phí đã đội lên. Với doanh nghiệp nhỏ có dòng tiền mỏng, chờ đợi như vậy có khi còn nguy hiểm hơn chính khoản lỗ. Đó là thêm một lý do để có cơ chế điều chỉnh tự động ngay trong hợp đồng.
Hoàn cảnh thay đổi cơ bản khác bất khả kháng thế nào
Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn trong thư từ giữa các bên. Hiểu đúng giúp bạn viện dẫn đúng và soạn điều khoản đúng.
| Tiêu chí | Bất khả kháng | Hoàn cảnh thay đổi cơ bản |
|---|---|---|
| Căn cứ | Điều 156 định nghĩa sự kiện bất khả kháng; Điều 351 về miễn trách nhiệm | Điều 420 |
| Bản chất | Sự kiện khách quan, không lường trước, không khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết | Hoàn cảnh thay đổi lớn khiến thực hiện hợp đồng gây thiệt hại nghiêm trọng, nhưng vẫn có thể thực hiện |
| Nghĩa vụ còn thực hiện được không | Thường là không thực hiện được, hoặc không đúng hạn | Vẫn thực hiện được nhưng quá bất lợi |
| Hệ quả chính | Bên vi phạm có thể không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ thoả thuận khác | Quyền yêu cầu đàm phán lại, rồi yêu cầu toà chấm dứt hoặc sửa đổi |
| Trong lúc chờ | Tuỳ thoả thuận và tính chất sự kiện | Vẫn phải tiếp tục thực hiện, trừ thoả thuận khác |
Hợp đồng nên có hai điều khoản riêng cho hai khái niệm này. Gộp chung thành một đoạn “bất khả kháng bao gồm cả biến động giá” dễ dẫn tới tranh cãi về việc các bên thật sự muốn hệ quả nào.
Viết điều khoản điều chỉnh giá thay vì trông vào toà
Chọn yếu tố được điều chỉnh. Chỉ đưa vào những chi phí thật sự biến động mạnh và chiếm tỷ trọng lớn, ví dụ thép, xi măng, nhiên liệu, tỷ giá. Liệt kê cụ thể, không ghi chung chung “chi phí đầu vào”.
Chọn ngưỡng kích hoạt. Ví dụ: khi giá yếu tố đó tăng hoặc giảm quá một tỷ lệ phần trăm nhất định so với thời điểm ký. Ngưỡng hai chiều giúp điều khoản công bằng và dễ được bên kia chấp nhận.
Chọn nguồn số liệu. Nêu rõ căn cứ xác định giá tại hai thời điểm, ví dụ công bố giá của cơ quan có thẩm quyền ở địa phương, hoặc báo giá của một số nhà cung cấp theo cách các bên thống nhất. Tránh căn cứ mà chỉ một bên kiểm soát.
Chọn công thức. Một công thức đơn giản, có ví dụ giả định tính sẵn trong phụ lục, giúp hai bên và cả toà nếu có tranh chấp hiểu cùng một cách.
Quy trình đề nghị. Bên đề nghị gửi văn bản kèm số liệu trong thời hạn nhất định; bên kia trả lời trong thời hạn; quá hạn không trả lời thì xử lý ra sao; trong lúc chờ vẫn tiếp tục thực hiện.
Trần và lối thoát. Nếu biến động vượt một mức rất cao, cho phép một bên chấm dứt có báo trước, với cách thanh toán phần đã thực hiện. Lối thoát rõ ràng tốt hơn một cuộc tranh chấp kéo dài.
Khi biến động đã xảy ra mà hợp đồng không có điều khoản
Nếu hợp đồng đã ký không có cơ chế điều chỉnh, các bước dưới đây giúp bạn giữ vị trí tốt nhất có thể.
- Thu thập số liệu biến động: giá tại thời điểm ký, giá hiện tại, nguồn số liệu, tỷ trọng trong tổng chi phí.
- Ghi lại những gì bạn đã làm để giảm ảnh hưởng: tìm nhà cung cấp khác, thay vật liệu tương đương được chấp nhận, điều chỉnh tiến độ.
- Gửi văn bản đề nghị đàm phán lại, nêu căn cứ Điều 420, kèm số liệu, đề xuất phương án cụ thể.
- Tiếp tục thực hiện hợp đồng trong lúc đàm phán, trừ khi hai bên thoả thuận tạm dừng bằng văn bản.
- Nếu không thoả thuận được trong thời hạn hợp lý, cân nhắc việc yêu cầu toà giải quyết, sau khi đã được tư vấn về khả năng chứng minh từng điều kiện.
Văn bản đề nghị đàm phán lại nên viết bình tĩnh, có số liệu. Văn bản giận dữ, đe doạ dừng thực hiện thường gây bất lợi cho chính người gửi khi ra toà.
Đọc bản án về hoàn cảnh thay đổi cho đúng
Khi tra bản án đã công bố có viện dẫn Điều 420, bạn sẽ thấy những vụ yêu cầu bị bác vì toà cho rằng biến động là rủi ro kinh doanh thông thường có thể lường trước, hoặc bên yêu cầu không chứng minh được đã làm hết cách để giảm thiệt hại. Bạn cũng có thể thấy những vụ các bên đã thoả thuận được điều chỉnh trước khi toà phải quyết định.
Số bản án về điều luật này không nhiều so với các loại tranh chấp hợp đồng khác, và mỗi vụ phụ thuộc rất nhiều vào số liệu riêng. Vì vậy đừng suy từ một hai bản án ra kết luận chung. Điều rút ra được chắc chắn là: tự thoả thuận cơ chế trong hợp đồng luôn dễ dự đoán hơn việc để toà quyết định.
Hợp đồng dài hạn có giá trị lớn, nhất là thi công, cung cấp nguyên vật liệu, nên được người làm nghề rà phần điều chỉnh giá trước khi ký. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem điều khoản điều chỉnh giá và điều khoản bất khả kháng trong dự thảo của mình đã tách bạch, đủ quy trình hay chưa.
Ví dụ giả định: hợp đồng cung cấp gạch trong mười tám tháng
Một cơ sở sản xuất gạch ở Ninh Bình ký hợp đồng cung cấp cho một công trình trong mười tám tháng với đơn giá cố định. Đến tháng thứ tám, giá nhiên liệu đốt lò tăng mạnh, chi phí mỗi viên gạch vượt cả đơn giá bán. Hợp đồng chỉ có một đoạn bất khả kháng chung chung, không có điều khoản điều chỉnh giá.
Cơ sở gạch muốn dừng giao để ép đàm phán. Nếu làm vậy, họ có thể bị coi là vi phạm. Hướng đúng là gửi văn bản đề nghị đàm phán lại kèm số liệu, chứng minh đã thử nhà cung cấp nhiên liệu khác, đồng thời vẫn giao hàng. Khả năng thuyết phục toà phụ thuộc vào việc biến động đó có vượt xa mức một nhà sản xuất có kinh nghiệm có thể lường trước hay không.
Nếu ngay từ đầu hợp đồng có dòng “khi giá nhiên liệu theo nguồn công bố đã chọn thay đổi quá một tỷ lệ nhất định so với ngày ký, đơn giá được điều chỉnh theo công thức tại phụ lục”, hai bên chỉ cần tính lại, không cần tranh luận về Điều 420.
Câu hỏi thường gặp
Giá vật liệu tăng gấp đôi có đương nhiên là hoàn cảnh thay đổi cơ bản không?
Không đương nhiên. Bên viện dẫn phải chứng minh đủ các điều kiện của Điều 420, trong đó có việc không thể lường trước và đã áp dụng mọi biện pháp trong khả năng. Toà xét theo tính chất ngành nghề, thời hạn hợp đồng, mức biến động lịch sử. Một con số tăng lớn là cần nhưng chưa đủ.
Đang đàm phán lại thì có được tạm dừng giao hàng không?
Theo Điều 420, trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng và trong lúc toà giải quyết, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, trừ khi có thoả thuận khác. Muốn tạm dừng, cần thoả thuận bằng văn bản với bên kia.
Hợp đồng ghi “giá cố định, không điều chỉnh trong mọi trường hợp” thì còn viện dẫn Điều 420 được không?
Đây là câu hỏi có tranh luận và phụ thuộc cách toà đánh giá ý chí các bên. Câu chữ như vậy cho thấy các bên đã chấp nhận rủi ro biến động giá, khiến việc chứng minh “không thể lường trước” khó hơn. Nếu bạn là bên chịu rủi ro, nên cân nhắc kỹ trước khi đồng ý câu chữ này.
Bên kia không chịu đàm phán lại thì làm gì?
Lưu lại văn bản đề nghị và việc bên kia từ chối hoặc im lặng. Sau một thời hạn hợp lý, bạn có thể yêu cầu toà chấm dứt hoặc sửa đổi hợp đồng nếu đủ điều kiện. Trước khi làm vậy, nên được tư vấn về khả năng chứng minh từng điều kiện để tránh tốn công vô ích.
Điều khoản điều chỉnh giá có làm hợp đồng mất tính ổn định không?
Ngược lại, nó làm hợp đồng ổn định hơn vì biến động đã có cách xử lý sẵn, không phải tranh cãi. Điều khoản hai chiều, có ngưỡng và nguồn số liệu khách quan thường được cả hai bên chấp nhận. Nó cũng giúp bên cung cấp không phải cộng sẵn khoản dự phòng rủi ro quá lớn vào giá.
Dịch bệnh, thiên tai làm chậm tiến độ thì viện dẫn điều khoản nào?
Nếu sự kiện khiến nghĩa vụ không thực hiện được hoặc không đúng hạn dù đã cố gắng, thường xét theo bất khả kháng. Nếu nghĩa vụ vẫn thực hiện được nhưng chi phí tăng quá lớn, có thể xét theo hoàn cảnh thay đổi. Một sự kiện có thể liên quan cả hai, nên hợp đồng cần có cả hai điều khoản với hệ quả rõ ràng.