Thoả thuận miệng vẫn có thể có giá trị pháp lý, vì Bộ luật Dân sự 2015 cho phép giao dịch được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể, trừ những loại luật bắt buộc phải lập văn bản, công chứng, chứng thực. Vấn đề nằm ở chỗ khác: khi ra toà, bên nào đưa ra yêu cầu thì phải chứng minh, và toà phải dựng lại nội dung thoả thuận từ những dấu vết còn lại như tin nhắn, chuyển khoản, việc đã giao nhận, lời người chứng kiến.
Bài này nhìn từ góc người đang giao dịch bằng lời, thường là mua bán hàng hoá giữa người quen, thuê làm việc nhỏ, giao hàng ký gửi. Mục tiêu là biết toà dựa vào đâu để mỗi lần thoả thuận miệng, bạn để lại đủ dấu vết, và biết lúc nào nhất định phải có giấy.
Khi nào thoả thuận miệng không đủ
Điều 119 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép giao dịch được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi, và coi giao dịch thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu là giao dịch bằng văn bản. Cùng điều luật đó cũng nói khi luật quy định giao dịch phải được thể hiện bằng văn bản có công chứng, chứng thực, đăng ký thì phải tuân theo.
Trong thực tế, các giao dịch về nhà đất, nhiều loại tài sản phải đăng ký, một số hợp đồng có quy định hình thức riêng đều không thể chỉ dựa vào lời nói. Với những giao dịch đó, thoả thuận miệng không chỉ khó chứng minh mà còn có nguy cơ vô hiệu về hình thức.
Ngoài ra, một số hợp đồng tuy không bắt buộc công chứng nhưng luật chuyên ngành yêu cầu lập thành văn bản, ví dụ nhiều loại hợp đồng lao động, hợp đồng bảo hiểm. Trước khi chỉ dựa vào lời nói, hãy kiểm loại giao dịch của mình có thuộc diện đó không.
Với phần lớn giao dịch hằng ngày như mua bán hàng hoá thông thường, thuê làm dịch vụ nhỏ, gửi hàng bán hộ, lời nói là đủ về hình thức. Câu hỏi còn lại chỉ là chứng minh. Và đó là chỗ nhiều người thua dù mình nói thật.
Toà dựng lại nội dung thoả thuận từ những gì
Bảng dưới liệt kê các nguồn thường được dùng trong bản án về giao dịch không có văn bản, kèm điểm mạnh và giới hạn.
| Nguồn | Cho toà biết điều gì | Giới hạn hay gặp |
|---|---|---|
| Tin nhắn, thư điện tử | Nội dung đã bàn, giá, số lượng, thời hạn | Phải xác định được người gửi; tin nhắn đã xoá, tài khoản không chính chủ |
| Chuyển khoản | Đã trả bao nhiêu, khi nào | Không ghi nội dung thì không rõ trả cho việc gì |
| Việc đã giao nhận | Hai bên đã thực hiện giao dịch nào | Không có biên bản thì số lượng, chất lượng dễ tranh cãi |
| Ghi âm, ghi hình | Lời nói tại thời điểm thoả thuận | Cần trình bày rõ xuất xứ, bối cảnh; có thể bị phản bác về tính toàn vẹn |
| Người làm chứng | Sự kiện có diễn ra | Lời khai đối chọi, quan hệ thân thiết với một bên |
| Cách làm quen giữa hai bên | Các lần giao dịch trước có điều kiện thế nào | Chỉ là căn cứ tham khảo khi nội dung lần này không rõ |
Khi có ghi âm, ghi hình, Bộ luật Tố tụng dân sự đòi người xuất trình phải kèm văn bản trình bày xuất xứ của tài liệu. Đừng chỉ nộp tệp mà không giải thích ai ghi, ghi khi nào, trong hoàn cảnh nào.
Ba phút sau mỗi lần thoả thuận miệng
Thói quen dưới đây biến một thoả thuận miệng thành thoả thuận có dấu vết, mà không làm mất lòng người quen.
- Ngay sau khi nói chuyện, nhắn một tin tóm tắt: hàng gì, bao nhiêu, giá, giao khi nào, trả khi nào.
- Kết thúc tin bằng câu đề nghị xác nhận, ví dụ “anh xem đúng chưa nhé”. Phản hồi “ok” là chứng cứ bên kia đồng ý nội dung.
- Khi chuyển tiền, ghi nội dung chuyển khoản gắn với thoả thuận: tiền hàng lô nào, đợt mấy.
- Khi giao nhận, chụp ảnh hàng và nhắn xác nhận số lượng, tình trạng.
- Khi có thay đổi, nhắn lại tin tóm tắt mới, không để thay đổi chỉ nằm trong cuộc gọi.
Tin nhắn tóm tắt không phải là hợp đồng hoàn chỉnh, nhưng nó trả lời đúng những câu toà sẽ hỏi nếu có tranh chấp: ai với ai, về việc gì, bao nhiêu, khi nào. Nếu bên kia không trả lời, đừng coi đó là đồng ý; hãy hỏi lại một lần nữa hoặc gọi điện rồi nhắn tóm tắt cuộc gọi. Thói quen này cũng giúp chính bạn nhớ chính xác những gì đã hứa, tránh việc mình vô tình vi phạm vì nhớ sai.
Những tình huống thoả thuận miệng hay đổ vỡ
Giá chỉ nói một lần. Khi giá thị trường biến động, mỗi bên nhớ một con số. Tin nhắn ghi giá ngay khi chốt giải quyết chuyện này.
Hàng ký gửi, bán hộ. Không rõ hàng bán không hết thì trả lại hay bên nhận phải mua. Đây là điểm tranh chấp kinh điển.
Làm thêm ngoài phạm vi. Thợ làm thêm hạng mục theo lời chủ nhà nói, đến lúc thanh toán thì chủ nhà không nhận đã yêu cầu. Một tin nhắn xác nhận trước khi làm thêm tránh được tranh cãi.
Trả tiền qua người trung gian. Người bán nói chưa nhận, người mua nói đã đưa cho người giới thiệu. Không có xác nhận của người bán, rủi ro thuộc về người trả.
Thoả thuận về chất lượng. Lời nói “hàng loại một” không định nghĩa được. Ảnh mẫu, tin nhắn mô tả cụ thể là thứ toà có thể đối chiếu.
Khi nào nên chuyển sang giấy tờ
Không có ngưỡng tiền cố định, nhưng có vài dấu hiệu nên chuyển sang văn bản: giá trị đủ lớn để mất thì ảnh hưởng đáng kể tới bạn; giao dịch kéo dài nhiều đợt; có nghĩa vụ phức tạp như bảo hành, đổi trả, chất lượng; có người thứ ba tham gia như người trung gian, người bảo lãnh. Ở những trường hợp đó, một văn bản ngắn ghi rõ các bên, đối tượng, giá, thời hạn, cách thanh toán đã hơn hẳn trí nhớ.
Với người quen, nhiều người ngại đề nghị ký giấy. Một cách nói nhẹ nhàng là đề nghị “ghi ra cho hai bên cùng nhớ”, hoặc gửi bản tóm tắt qua tin nhắn để bên kia xác nhận. Mục đích là để cả hai cùng hiểu một nội dung, không phải để đề phòng nhau.
Với giao dịch mà luật buộc phải có hình thức riêng, như nhà đất, đừng dừng ở tin nhắn. Tin nhắn chỉ giúp chứng minh đã có thoả thuận; hình thức bắt buộc vẫn phải đáp ứng để giao dịch có hiệu lực.
Đọc bản án về giao dịch không có văn bản
Khi đọc bản án về những vụ không có hợp đồng viết, bạn sẽ thấy toà đặc biệt chú ý tới những gì các bên đã làm, chứ không chỉ những gì họ nói. Việc đã giao hàng, đã nhận hàng không phản đối, đã thanh toán một phần theo một mức giá cho thấy nội dung thoả thuận rõ hơn lời khai trước toà.
Bạn cũng sẽ thấy những vụ người có yêu cầu thua chỉ vì không có gì ngoài lời khai. Toà không nói người đó nói dối, mà chỉ kết luận yêu cầu không được chứng minh. Đó là khác biệt quan trọng giữa đúng và chứng minh được là đúng.
Bài học cho người giao dịch hằng ngày: lời nói có giá trị pháp lý, nhưng giá trị chứng minh của nó gần như bằng không nếu không có dấu vết đi kèm. Ba phút nhắn tin xác nhận là khoản đầu tư rẻ nhất để phòng rủi ro.
Tin nhắn thế nào thì có giá trị chứng minh
Không phải tin nhắn nào cũng nặng ký như nhau. Tin nhắn có giá trị cao khi xác định được người gửi là ai, thường là qua số điện thoại, tài khoản đã gắn với danh tính, hoặc qua nội dung trao đổi cho thấy rõ người đó. Tin nhắn từ tài khoản mạo danh, tài khoản dùng chung, số lạ, sẽ bị phản bác.
Nội dung càng cụ thể càng tốt: có con số, có ngày, có tên hàng, có xác nhận. Một chuỗi tin dài toàn câu xã giao, chỉ có một câu mơ hồ như “thì làm như hôm trước nói”, gần như không giúp được gì.
Về cách lưu, đừng chỉ giữ trên điện thoại. Xuất đoạn hội thoại, chụp màn hình thấy rõ người gửi và thời gian, sao lưu ra nơi khác. Khi cần nộp cho toà, nộp kèm văn bản trình bày nguồn gốc. Nếu bên kia có thể phản bác tính xác thực, có thể cân nhắc các cách ghi nhận khác theo quy định hiện hành, nhưng lưu sớm, lưu đủ vẫn là bước đầu tiên.
Thoả thuận miệng trong gia đình, giữa người thân
Những thoả thuận khó chứng minh nhất thường diễn ra giữa người thân: anh em góp tiền sửa nhà bố mẹ, con cái hứa phụng dưỡng để được cho đất, họ hàng gửi tiền nhờ mua đất hộ. Lúc làm không ai muốn ký giấy, vì ký giấy nghe như không tin nhau. Đến khi có người mất, có người ly hôn, hoặc giá đất tăng, thoả thuận năm xưa mỗi người nhớ một kiểu.
Với những việc này, một văn bản ngắn có chữ ký của những người liên quan, hoặc ít nhất một tin nhắn nhóm gia đình tóm tắt nội dung và mọi người cùng xác nhận, có giá trị rất lớn về sau. Đặc biệt việc nhờ người khác đứng tên mua tài sản hộ cần được ghi lại cẩn thận, vì đó là loại tranh chấp kéo dài và tổn thương nhất.
Nói chuyện giấy tờ trong gia đình có thể khó mở lời, nhưng nó bảo vệ cả quan hệ lẫn tài sản. Người đề nghị ghi lại thường không phải người nghi ngờ, mà là người muốn mọi người yên ổn về sau.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm lén cuộc nói chuyện thoả thuận có dùng làm chứng cứ được không?
Toà xem xét ghi âm như một nguồn chứng cứ khi người nộp trình bày rõ xuất xứ và nội dung liên quan tới vụ việc. Việc ghi âm có thể bị bên kia phản bác về hoàn cảnh, tính toàn vẹn. Cách ghi âm cũng phải không vi phạm quy định về bí mật đời tư. Tin nhắn xác nhận vẫn là cách ít tranh cãi hơn.
Bên kia nhắn “ok” có đủ để coi là đồng ý không?
Một phản hồi “ok” ngay sau tin tóm tắt nội dung thường được xem là dấu hiệu đồng ý với nội dung đó. Toà sẽ xét cùng các chứng cứ khác như việc thực hiện sau đó. Tin tóm tắt càng cụ thể, phản hồi đồng ý càng có giá trị.
Thoả thuận miệng về mua bán xe máy có giá trị không?
Mua bán xe là tài sản phải đăng ký, thủ tục sang tên đòi hỏi giấy tờ theo quy định hiện hành. Thoả thuận miệng không giúp bạn đăng ký được. Nên lập văn bản mua bán theo đúng yêu cầu của cơ quan đăng ký để bảo vệ cả hai bên.
Người làm chứng là người thân của mình thì lời khai có được tin không?
Toà vẫn xem xét, nhưng mức tin cậy thường được cân nhắc thận trọng khi người làm chứng có quan hệ thân thiết với một bên. Lời khai đó mạnh hơn khi phù hợp với chứng cứ khác như tin nhắn, chuyển khoản.
Đã lỡ thoả thuận miệng từ lâu, giờ bổ sung chứng cứ thế nào?
Có thể nhắn cho bên kia một tin tóm tắt lại nội dung đã thoả thuận và đề nghị xác nhận, khi quan hệ còn bình thường. Gom lại chứng từ thanh toán, ảnh giao nhận cũ. Nếu bên kia xác nhận, bạn đã có chứng cứ tốt hơn nhiều.
Thoả thuận miệng có thời hạn trả tiền không rõ thì toà tính thế nào?
Khi thời hạn không được xác định, luật có quy định về việc bên có quyền yêu cầu thực hiện bất cứ lúc nào nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý. Tin nhắn đòi tiền ghi rõ ngày đề nghị thanh toán giúp xác định mốc chậm trả.