Trong các vụ đòi nợ vay giữa cá nhân đã ra toà, bên cho vay ít khi thua vì luật bất lợi; họ thua hoặc chỉ thắng một phần vì không chứng minh được ba điều: đã giao tiền, khoản tiền đó là tiền vay chứ không phải tiền khác, và bên vay chưa trả. Lãi là điểm thứ tư: lãi ghi vượt mức luật cho phép thì phần vượt không được chấp nhận, và cách ghi lãi mơ hồ khiến toà phải tính theo mức mặc định.
Bài này đọc lại những điểm đó theo góc người chuẩn bị cho vay, trước khi chuyển tiền. Phần phân tích cách toà tính lãi theo Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP đã có bài riêng trong chuyên mục án lệ dân sự – hợp đồng; ở đây chỉ rút ra việc cần làm. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Ba câu toà hỏi trong gần như mọi vụ đòi nợ vay
Câu thứ nhất là có giao tiền thật không. Giấy vay ghi “bên B đã nhận đủ” là chứng cứ quan trọng, nhưng khi bên vay khai rằng ký giấy trước mà chưa nhận tiền, hoặc chỉ nhận một phần, toà sẽ xem các chứng cứ khác: sao kê chuyển khoản, người chứng kiến, khả năng tài chính của bên cho vay vào thời điểm đó. Bản án có những vụ bên cho vay bị yêu cầu giải thích nguồn tiền mặt lớn đã giao.
Câu thứ hai là khoản tiền đó là gì. Một khoản chuyển khoản không ghi nội dung có thể được bên kia giải thích là tiền góp làm ăn, tiền mua hàng, tiền trả nợ cũ, thậm chí tiền cho tặng giữa người thân. Khi không có giấy vay, toà phải xét toàn bộ quan hệ giữa hai bên để xác định bản chất khoản tiền.
Câu thứ ba là đã trả bao nhiêu. Bên vay thường khai đã trả nhiều lần bằng tiền mặt, có khi trả qua người thứ ba. Bên cho vay không lập biên nhận khi nhận lại tiền cũng gặp rắc rối ngược: không chứng minh được khoản nhận lại là trả gốc hay trả lãi. Ba câu hỏi này gợi ý luôn việc người cho vay cần chuẩn bị.
Chứng cứ theo từng câu hỏi: cái gì mạnh, cái gì yếu
Bảng dưới tổng hợp cách các loại chứng cứ thường được đánh giá trong bản án đã công bố. Mức “mạnh, yếu” là tương đối, toà luôn đánh giá tổng thể.
| Câu hỏi | Chứng cứ thường được đánh giá cao | Chứng cứ dễ bị phản bác |
|---|---|---|
| Đã giao tiền chưa | Chuyển khoản vào tài khoản đứng tên bên vay, giấy vay có chữ ký và câu đã nhận đủ | Giao tiền mặt số lớn không người chứng kiến, giấy vay không ghi số tiền bằng chữ |
| Khoản tiền là gì | Giấy vay ghi rõ là vay, nội dung chuyển khoản ghi “cho vay theo giấy ngày…” | Chuyển khoản không nội dung, tin nhắn chỉ nói “gửi em” |
| Thời hạn trả | Giấy vay ghi ngày trả cụ thể hoặc cách xác định | Chỉ ghi “khi nào có thì trả” |
| Lãi bao nhiêu | Lãi ghi theo năm hoặc theo tháng có quy đổi rõ, trong giới hạn luật | Lãi ghi “theo thoả thuận miệng”, lãi tính theo ngày không rõ cách cộng |
| Đã trả bao nhiêu | Biên nhận từng lần trả, chuyển khoản có nội dung trả gốc hoặc trả lãi | Lời khai trả tiền mặt không biên nhận, sổ ghi tay một phía |
Đọc bảng theo chiều ngang: mỗi dòng là một việc bạn có thể làm ngay từ ngày cho vay, thay vì phải đi tìm chứng cứ sau khi bên kia đã ngừng trả.
Ghi lãi để toà không phải cắt bớt
Biết giới hạn trước khi ghi. Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 giới hạn lãi suất thoả thuận trong hợp đồng vay không vượt quá 20% một năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có quy định khác. Phần vượt không có hiệu lực. Ghi mức cao hơn không giúp bạn thu thêm mà còn tạo cớ tranh luận.
Ghi lãi suất rõ đơn vị. Ghi “lãi suất 1% một tháng, tương đương 12% một năm” tốt hơn “lãi 1 phân”. Cách gọi dân gian dễ hiểu khác nhau giữa các vùng.
Nếu có thoả thuận trả lãi, ghi luôn con số. Điều 468 quy định khi các bên có thoả thuận trả lãi nhưng không xác định rõ lãi suất và có tranh chấp, lãi suất được xác định bằng 50% mức giới hạn tại thời điểm trả nợ. Nghĩa là để trống con số thì bạn tự cắt một nửa.
Tách lãi trong hạn và lãi chậm trả. Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn cách tính lãi trong hạn, lãi trên nợ gốc quá hạn, lãi chậm trả lãi. Ghi riêng từng loại trong giấy vay giúp bảng tính khi đòi nợ khớp với cách toà tính.
Không gộp lãi vào gốc khi lập giấy mới. Khi gia hạn, nhiều người viết giấy vay mới với số tiền đã cộng lãi cũ. Trong tranh chấp, bên vay thường yêu cầu tách ra, và phần lãi vượt giới hạn trong đó có thể bị loại. Nếu cần lập giấy mới, ghi rõ gốc bao nhiêu, lãi đã phát sinh bao nhiêu.
Chuẩn bị trước khi chuyển tiền
Danh sách dưới đây là những việc ít tốn công nhất nhưng giải quyết được phần lớn tranh cãi đã thấy trong bản án.
- Lập giấy vay ghi họ tên, số giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ của cả hai bên; số tiền bằng số và bằng chữ; mục đích vay nếu có; ngày trả; lãi suất.
- Chuyển khoản vào tài khoản đứng tên chính bên vay, nội dung ghi “cho vay theo giấy vay ngày…”. Tránh chuyển vào tài khoản người thân của bên vay.
- Nếu buộc phải giao tiền mặt, giao tại nơi có người chứng kiến, người chứng kiến ký vào giấy vay, ghi rõ đã giao đủ.
- Nếu bên vay có vợ hoặc chồng và khoản vay phục vụ nhu cầu gia đình, cân nhắc đề nghị cả hai cùng ký để tránh tranh cãi về nghĩa vụ trả nợ chung.
- Hai bên mỗi người giữ một bản có chữ ký gốc; chụp ảnh lại toàn bộ giấy ngay khi ký.
Với khoản vay lớn, việc công chứng hợp đồng vay không bắt buộc nhưng giúp hạn chế tranh cãi về chữ ký và ngày ký.
Trong quá trình trả nợ: ghi nhận từng lần
Phần lớn tranh chấp về số tiền còn nợ đến từ những lần trả không ghi nhận. Mỗi khi nhận tiền trả, hãy ký biên nhận ghi rõ số tiền và tính vào gốc hay lãi; nếu nhận qua chuyển khoản, nhắn lại một tin xác nhận đã nhận và cách hạch toán. Thói quen nhỏ này giúp chính bạn khi bên vay sau đó khai đã trả nhiều hơn thực tế.
Nên giữ một bảng theo dõi riêng cho từng khoản vay: ngày, số tiền nhận lại, tính vào gốc hay lãi, dư nợ gốc còn lại, chứng từ kèm theo. Định kỳ gửi bảng đó cho bên vay để đối chiếu. Một bảng được bên vay xác nhận dù chỉ bằng tin nhắn ngắn sẽ là chứng cứ về số dư nợ mạnh hơn mọi lời khai sau này.
Khi bên vay xin gia hạn hoặc giảm lãi, đừng chỉ đồng ý qua điện thoại. Một tin nhắn ghi lại nội dung thoả thuận mới, có phản hồi đồng ý của bên kia, là chứng cứ thay đổi thoả thuận. Thiếu nó, mỗi bên sẽ khai một kiểu.
Khi bên vay bắt đầu trễ hạn, gửi tin nhắc ghi rõ số tiền còn nợ theo tính toán của bạn. Nếu bên vay không phản đối con số, đó là thêm một chứng cứ. Nếu phản đối, bạn biết sớm điểm bất đồng để chuẩn bị.
Giới hạn khi tự chuẩn bị và lúc nên hỏi người làm nghề
Các chứng cứ trên giúp bạn ở vị trí tốt, không bảo đảm thu được tiền. Thắng kiện rồi, việc thi hành án còn phụ thuộc vào tài sản của bên vay. Vì vậy, trước khi cho vay số lớn, nhiều người yêu cầu tài sản bảo đảm; khi đó thủ tục thế chấp, cầm cố có quy định riêng về hình thức và đăng ký, nên đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi người làm nghề.
Cần đặc biệt thận trọng với những thoả thuận “cho vay để làm tin” kèm giấy uỷ quyền bán nhà đất, hợp đồng mua bán giả cách. Thực tiễn xét xử có nhiều vụ giao dịch giả tạo kiểu này bị tuyên vô hiệu, và bên cho vay rơi vào thế phải chứng minh lại khoản vay thật. Cách an toàn là lập đúng loại giao dịch mình thật sự muốn.
Khoản vay đã có dấu hiệu bên vay bỏ trốn, dùng thủ đoạn gian dối, hoặc vay nhiều người cùng lúc thì không còn là chuyện chỉ dân sự; nên tìm tư vấn chuyên môn về hướng xử lý phù hợp.
Có tài sản bảo đảm hoặc người bảo lãnh: bản án hay soi điểm gì
Với khoản vay lớn, bên cho vay thường muốn có thêm chỗ dựa: cầm giữ giấy tờ xe, nhận thế chấp nhà đất, hoặc có người thân của bên vay đứng ra bảo lãnh. Những chỗ dựa này chỉ có tác dụng khi được lập đúng hình thức. Đọc bản án, bạn sẽ thấy các tình huống lặp lại: bên cho vay chỉ giữ bản gốc giấy chứng nhận mà không có hợp đồng thế chấp; hợp đồng thế chấp nhà đất không công chứng, không đăng ký; người “bảo lãnh” chỉ ký ở dòng làm chứng.
Giữ bản gốc giấy chứng nhận không phải là thế chấp. Nếu không có hợp đồng thế chấp hợp lệ, bên cho vay thường không có quyền ưu tiên xử lý tài sản đó, và có khi còn bị yêu cầu trả lại giấy tờ. Muốn tài sản thật sự bảo đảm cho khoản vay, cần lập đúng loại hợp đồng, đáp ứng hình thức và đăng ký theo quy định hiện hành về giao dịch bảo đảm.
Với bảo lãnh, văn bản cần thể hiện rõ người bảo lãnh cam kết trả thay khi bên vay không trả, phạm vi bảo lãnh tới đâu. Câu chữ mập mờ giữa làm chứng và bảo lãnh là nguyên nhân khiến nhiều bên cho vay chỉ còn đòi được bên vay đã mất khả năng trả.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ có tin nhắn hỏi vay và sao kê chuyển khoản, không có giấy vay thì có kiện được không?
Kiện được. Tin nhắn hỏi vay, hứa trả, cùng sao kê chuyển khoản là chứng cứ được toà xem xét. Điểm yếu là bên kia có thể giải thích khoản tiền là việc khác. Càng nhiều tin nhắn nhắc nợ mà bên kia không phản bác hoặc thừa nhận còn nợ, khả năng chứng minh càng tốt.
Ghi lãi 5% một tháng trong giấy vay thì toà xử sao?
Mức đó vượt giới hạn 20% một năm của Bộ luật Dân sự đối với hợp đồng vay giữa cá nhân, nên phần vượt không có hiệu lực. Toà thường chỉ chấp nhận lãi trong giới hạn; khoản lãi đã trả vượt mức có thể được tính trừ vào gốc theo hướng dẫn hiện hành. Ghi đúng ngay từ đầu tránh được tranh cãi này.
Người làm chứng ký vào giấy vay có phải trả nợ thay không?
Không, nếu người đó chỉ ký với tư cách làm chứng. Người làm chứng xác nhận việc giao nhận tiền đã diễn ra. Chỉ người ký với tư cách bảo lãnh mới có nghĩa vụ trả thay khi bên vay không trả. Vì vậy giấy vay nên ghi rõ tư cách từng người ký để tránh hiểu nhầm.
Có nên ghi mục đích vay vào giấy không?
Nên, nếu mục đích đó có ý nghĩa với việc xác định ai phải trả, ví dụ vay để sửa nhà chung của vợ chồng, vay để mua hàng cho cửa hàng chung. Mục đích giúp xác định nghĩa vụ chung hay riêng. Không cần ghi chi tiết đời tư không liên quan.
Giấy vay bị mất thì còn đòi được không?
Còn cơ hội nếu bạn có bản chụp, sao kê chuyển khoản, tin nhắn bên vay thừa nhận khoản nợ hoặc người làm chứng. Bản chụp không thay hoàn toàn bản gốc nhưng vẫn được xem xét cùng các chứng cứ khác. Chụp ảnh giấy vay ngay khi ký và lưu ở nơi an toàn là cách phòng đơn giản nhất.
Cho người thân vay không lập giấy có ổn không?
Nhiều gia đình cho vay không giấy vì ngại. Rủi ro là khi quan hệ đổ vỡ hoặc người vay mất, người thừa kế của họ có thể không thừa nhận. Nếu không muốn lập giấy, ít nhất hãy chuyển khoản có nội dung rõ và nhắn tin xác nhận số tiền, thời hạn.