Ở Việt Nam, án lệ không tự sinh ra từ việc một bản án được nhiều người trích dẫn. Một bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật chỉ trở thành án lệ khi đi hết một quy trình do Toà án nhân dân tối cao tổ chức: phát hiện và đề xuất, lấy ý kiến rộng rãi, đưa ra hội đồng tư vấn, Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao xem xét thông qua, rồi Chánh án Toà án nhân dân tối cao công bố. Sau khi công bố một thời gian, các toà mới phải nghiên cứu, áp dụng án lệ đó cho vụ việc tương tự.
Hiểu quy trình này giúp bạn trả lời ba câu hay gặp: vì sao một bản án rất "hay" vẫn không phải án lệ, vì sao một án lệ chỉ có vài trang mà lại ràng buộc mọi toà, và vì sao phải kiểm ngày công bố trước khi viện dẫn. Bài trình bày theo nguyên lý của Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 (hiệu lực từ 1/1/2025) và nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán về quy trình lựa chọn, công bố, áp dụng án lệ. Chi tiết thủ tục như số ngày lấy ý kiến, tỉ lệ biểu quyết, bạn đối chiếu văn bản hiện hành trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao.
Căn cứ pháp lý: ai có quyền "làm ra" án lệ
Luật Tổ chức Toà án nhân dân giao cho Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao nhiệm vụ lựa chọn bản án, quyết định của toà án để phát triển thành án lệ, và giao Chánh án Toà án nhân dân tối cao công bố án lệ. Luật cũ năm 2014 lần đầu ghi nhận chữ "án lệ" ở tầm luật; Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 tiếp tục giữ cơ chế này. Như vậy, không cá nhân thẩm phán nào, cũng không toà địa phương nào, tự tuyên bố một bản án của mình là án lệ.
Thủ tục cụ thể nằm trong nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán. Văn bản đầu tiên là Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP; sau đó được thay bằng Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, đề xuất, lấy ý kiến, công bố và áp dụng án lệ. Sau khi luật tổ chức toà án mới có hiệu lực và hệ thống toà được sắp xếp lại trong năm 2025, quy trình có thể được ban hành lại hoặc sửa đổi, nên trước khi trích điều khoản cụ thể bạn cần kiểm văn bản đang có hiệu lực.
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Luật Tố tụng hành chính 2015 và quy định tố tụng hình sự liên quan thì đặt ra nghĩa vụ phía toà: nghiên cứu, áp dụng án lệ khi giải quyết vụ việc tương tự; nếu không áp dụng phải nêu rõ lý do trong bản án, quyết định. Đây là mắt xích nối quy trình "làm ra" án lệ với đời sống của từng vụ kiện.
Sáu bước chính trong vòng đời hình thành một án lệ
Gom theo nguyên lý của các nghị quyết về quy trình án lệ, có thể hình dung đường đi của một bản án như sau. Tên gọi từng bước trong văn bản có thể khác đôi chút, nhưng thứ tự logic giữ nguyên:
- Phát hiện bản án có tiềm năng. Toà án các cấp rà soát bản án, quyết định đã có hiệu lực của mình; cá nhân, cơ quan, tổ chức ngoài ngành toà án cũng có thể phát hiện và gửi đề xuất.
- Đề xuất và tập hợp. Đơn vị chuyên trách của Toà án nhân dân tối cao tiếp nhận, sàng lọc các bản án được đề xuất, loại những bản án không đáp ứng tiêu chí.
- Lấy ý kiến rộng rãi. Bản án được đề xuất (kèm phần dự kiến khái quát) được đăng công khai để giới luật sư, nhà nghiên cứu, toà án, người dân góp ý.
- Hội đồng tư vấn án lệ thảo luận. Một hội đồng gồm người trong và ngoài ngành toà án cho ý kiến chuyên môn về việc có nên phát triển bản án thành án lệ không.
- Hội đồng Thẩm phán xem xét, biểu quyết. Đây là bước quyết định: dự thảo án lệ được thông qua hoặc không.
- Chánh án công bố và đăng tải. Án lệ được công bố bằng quyết định, đăng trên trang của Toà án nhân dân tối cao và gửi các toà; sau một thời hạn kể từ ngày công bố thì bắt đầu được áp dụng.
Sáu bước này giải thích vì sao từ lúc một vụ án được xử xong đến lúc nó thành án lệ thường mất nhiều năm. Bản án gốc phải có hiệu lực trước, rồi mới được phát hiện, rồi còn qua nhiều vòng góp ý.
Từ bản án gốc đến văn bản án lệ: cái gì được giữ, cái gì bị lược
Án lệ không phải bản sao nguyên văn của bản án gốc. Khi phát triển thành án lệ, phần trình bày được biên tập lại theo một khuôn cố định: số hiệu và tên án lệ, nguồn án lệ (bản án gốc nào), vị trí nội dung án lệ trong bản án gốc, khái quát nội dung án lệ gồm tình huống và giải pháp pháp lý, quy định pháp luật liên quan, từ khoá, rồi mới đến nội dung vụ án được rút gọn. Tên đương sự thật được thay bằng cách gọi chung để bảo vệ thông tin cá nhân.
Điểm cốt lõi là đoạn lập luận được chọn. Một bản án dài có thể giải quyết nhiều vấn đề, nhưng chỉ một hoặc vài đoạn lập luận có giá trị chuẩn mực được đánh dấu làm nội dung án lệ. Phần còn lại vẫn in kèm để người đọc hiểu bối cảnh, nhưng không có giá trị ràng buộc như đoạn được chọn. Cách đọc từng phần đã có bài riêng trong chuyên mục đọc án lệ của trang; ở đây bạn chỉ cần nhớ: quy trình lựa chọn chính là quy trình quyết định đoạn nào được "nâng cấp" thành chuẩn mực.
Vì có bước biên tập này, bản án gốc và án lệ đôi khi đọc khác nhau ở câu chữ. Khi trích, bạn dùng câu chữ của văn bản án lệ đã công bố, không dùng câu chữ trong bản án gốc.
Ai làm gì trong quy trình
Bảng dưới đây gom vai trò của từng chủ thể. Tên đơn vị cụ thể bên trong Toà án nhân dân tối cao có thể thay đổi theo cơ cấu tổ chức từng thời kỳ, nên bảng chỉ ghi chức năng.
| Chủ thể | Vai trò trong quy trình | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|
| Toà án các cấp | Rà soát, đề xuất bản án, quyết định có hiệu lực của mình | Sau sắp xếp năm 2025, hệ thống toà gồm toà tối cao, toà cấp tỉnh và toà khu vực |
| Cá nhân, cơ quan, tổ chức | Phát hiện, gửi đề xuất bản án kèm lý do | Luật sư, giảng viên, doanh nghiệp, người dân đều có thể |
| Đơn vị chuyên trách của toà tối cao | Tiếp nhận, sàng lọc, chuẩn bị hồ sơ, đăng lấy ý kiến | Không quyết định án lệ |
| Hội đồng tư vấn án lệ | Cho ý kiến chuyên môn trước khi trình | Ý kiến có tính tư vấn |
| Hội đồng Thẩm phán | Xem xét, biểu quyết thông qua án lệ | Bước quyết định |
| Chánh án Toà án nhân dân tối cao | Ra quyết định công bố án lệ | Ngày công bố là mốc tính thời điểm áp dụng |
Nhìn bảng sẽ thấy quyền lực thật nằm ở Hội đồng Thẩm phán. Các bước trước đó lọc và làm giàu hồ sơ, bước sau đó biến quyết định thành văn bản có hiệu lực công khai.
Những hiểu lầm thường gặp về việc "thành án lệ"
Bản án được đăng trên cổng công bố bản án không phải là án lệ. Cổng công bố bản án đăng hàng loạt bản án theo nghĩa vụ công khai. Chỉ những bản án đi hết quy trình nói trên, có số hiệu dạng số/năm/AL, mới là án lệ.
Quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán không tự động là án lệ. Nhiều án lệ có nguồn từ quyết định giám đốc thẩm, nhưng một quyết định giám đốc thẩm chỉ thành án lệ khi được lựa chọn và công bố.
Được đề xuất không có nghĩa là sẽ được thông qua. Không ít bản án đã được đăng lấy ý kiến nhưng không được Hội đồng Thẩm phán thông qua, hoặc phải chờ lâu. Bản án "đang lấy ý kiến" chưa có giá trị án lệ.
Án lệ không thay luật. Án lệ giải thích, làm rõ cách áp dụng một quy định đang có hoặc lấp chỗ trống bằng nguyên tắc chung; khi luật đổi, án lệ có thể bị thay thế, bãi bỏ.
Toà cấp dưới không "bị bắt" áp dụng máy móc. Toà phải nghiên cứu, áp dụng cho vụ việc tương tự; nếu thấy không tương tự hoặc không còn phù hợp thì được không áp dụng nhưng phải nêu lý do.
Quy trình này ảnh hưởng gì đến vụ việc của bạn
Với đương sự, điều thiết thực nhất là mốc thời gian. Một án lệ chỉ được áp dụng sau một thời hạn kể từ ngày công bố, và chỉ trong thời gian nó chưa bị thay thế, bãi bỏ. Vì vậy khi trích án lệ trong bản tự khai hay văn bản ý kiến, ghi đủ số hiệu, ngày công bố và ngày bạn kiểm tình trạng là thói quen nên có.
Điều thứ hai: bản án đang được đề xuất làm án lệ vẫn có giá trị tham khảo, giống mọi bản án đã công bố, nhưng không thể nói với toà rằng "toà phải áp dụng". Viện dẫn nó như một ví dụ về cách toà khác đã lập luận thì được; gọi nó là án lệ thì sai.
Điều thứ ba: nếu bạn đang giữ một bản án có lập luận mạch lạc về một vấn đề nhiều toà xử khác nhau, bạn có quyền đề xuất bản án đó. Quy trình không giới hạn người đề xuất trong ngành toà án. Bài riêng trong chuyên mục này hướng dẫn cách viết đề xuất cho có trọng lượng.
Danh sách kiểm nhanh khi nghe nói "đã có án lệ về việc này"
Trước khi tin hay dùng một câu như vậy, bạn đi qua các câu hỏi sau:
- Có số hiệu đúng dạng số/năm/AL không, hay chỉ là "một bản án của toà X"?
- Án lệ đã được Chánh án công bố chưa, ngày công bố là ngày nào?
- Đã qua thời hạn bắt đầu áp dụng tính từ ngày công bố chưa?
- Án lệ có bị Hội đồng Thẩm phán thay thế, bãi bỏ sau đó không?
- Quy định pháp luật làm nền của án lệ còn hiệu lực, hay đã bị luật mới thay?
- Đoạn bạn định trích có nằm trong phần "nội dung án lệ" hay chỉ là phần kể vụ việc?
- Tình huống của bạn khớp với tình huống án lệ ở các tình tiết quyết định không?
Câu trả lời cho năm câu đầu nằm trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao; hai câu cuối đòi hỏi bạn đọc kỹ chính văn bản án lệ.
Câu hỏi thường gặp
Thẩm phán xử vụ án có được tự đề nghị bản án của mình làm án lệ không?
Toà án nơi ra bản án có thể rà soát và đề xuất bản án của mình theo quy trình, và trên thực tế nhiều đề xuất đến từ chính các toà. Tuy nhiên đề xuất chỉ là bước đầu; việc thành án lệ do Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao quyết định, sau khi qua lấy ý kiến và tư vấn.
Bản án sơ thẩm có thể được chọn làm án lệ không?
Điều kiện chung là bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và có lập luận chuẩn mực. Nguồn án lệ trên thực tế thường là quyết định giám đốc thẩm và bản án phúc thẩm, nhưng phạm vi nguồn cụ thể được quy định trong nghị quyết hiện hành, bạn nên đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
Một án lệ mất bao lâu từ khi đề xuất đến khi công bố?
Không có con số cố định. Thời gian phụ thuộc số vòng lấy ý kiến, lịch họp của hội đồng tư vấn và Hội đồng Thẩm phán, mức độ tranh luận về bản án. Có bản án được thông qua tương đối nhanh, có bản án chờ nhiều năm hoặc không được thông qua.
Án lệ có cần Quốc hội hay cơ quan khác phê chuẩn không?
Theo cơ chế hiện hành, án lệ do Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn, thông qua và Chánh án công bố, không qua Quốc hội phê chuẩn. Đây là điểm khác với luật, vốn do Quốc hội thông qua.
Tên đương sự trong án lệ có được giữ nguyên không?
Văn bản án lệ công bố thường thay tên, địa chỉ cụ thể của đương sự bằng cách gọi chung như nguyên đơn, bị đơn, ông A, bà B. Nếu cần đối chiếu bản án gốc, bạn dựa vào phần nguồn án lệ ghi số và ngày của bản án gốc.
Đọc quy trình án lệ ở đâu cho chính xác?
Bạn đọc nguyên văn Luật Tổ chức Toà án nhân dân hiện hành và nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán về quy trình án lệ đang có hiệu lực, trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia hoặc trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao. Bài viết chỉ trình bày nguyên lý.