Một án lệ thường dùng ba nhóm thuật ngữ: tên gọi những người tham gia vụ việc (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan…), tên các cấp và thủ tục xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, kháng cáo, kháng nghị…), và các khái niệm pháp lý nội dung (vô hiệu, ngay tình, thời hiệu…). Nắm khoảng ba chục từ là đọc được phần lớn án lệ dân sự, hành chính và lao động mà không phải dừng lại tra từng câu.
Bài này giải nghĩa các từ đó bằng lời thường, theo đúng thứ tự bạn gặp chúng trong một văn bản án lệ. Định nghĩa ở đây là để đọc hiểu; khi cần ý nghĩa pháp lý chính xác cho một vụ việc thật, bạn đối chiếu với điều luật tương ứng trong văn bản hiện hành.
Những người tham gia vụ việc
Đây là nhóm từ xuất hiện dày đặc nhất trong phần nội dung vụ án. Hiểu đúng từng vai giúp bạn biết ai đang nói và lời đó có trọng lượng thế nào.
| Thuật ngữ | Giải nghĩa | Gặp trong loại vụ |
|---|---|---|
| Nguyên đơn | Người khởi kiện, yêu cầu toà bảo vệ quyền lợi của mình | Dân sự, kinh doanh thương mại, lao động |
| Bị đơn | Người bị nguyên đơn kiện | Dân sự, kinh doanh thương mại, lao động |
| Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan | Người không kiện, không bị kiện, nhưng kết quả vụ án ảnh hưởng tới quyền hoặc nghĩa vụ của họ, ví dụ người cùng đứng tên tài sản | Dân sự và các loại tương tự |
| Người khởi kiện, người bị kiện | Hai bên trong vụ án hành chính; người bị kiện thường là cơ quan hoặc người có thẩm quyền ra quyết định | Hành chính |
| Bị can, bị cáo, bị hại | Người bị khởi tố; người bị đưa ra xét xử; người bị thiệt hại do hành vi phạm tội | Hình sự |
| Người đại diện theo uỷ quyền | Người được một bên uỷ quyền thay mặt tham gia tố tụng trong phạm vi uỷ quyền | Nhiều loại vụ |
Khi đọc lời trình bày trong án lệ, luôn để ý ai là người nói. Lời của nguyên đơn, bị đơn là quan điểm của một bên, không phải kết luận của toà.
Một vụ có thể có nhiều người cùng vai, như nhiều bị đơn hay nhiều người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trong văn bản án lệ, họ thường được gọi theo vai kèm tên viết tắt hoặc tên chung. Lập một danh sách nhỏ "ai là ai" ngay khi bắt đầu đọc giúp bạn không lẫn lời người này với người kia ở các đoạn sau.
Các cấp và thủ tục xét xử
Sơ thẩm. Lần xét xử đầu tiên của một vụ án. Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay nếu còn trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị.
Phúc thẩm. Toà cấp trên xét xử lại bản án sơ thẩm bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên.
Kháng cáo. Việc đương sự, người tham gia tố tụng không đồng ý với bản án sơ thẩm và đề nghị toà cấp trên xét xử lại.
Kháng nghị. Việc người có thẩm quyền như chánh án, viện trưởng viện kiểm sát yêu cầu xem xét lại một bản án, quyết định. Người dân không tự kháng nghị được, chỉ có thể làm đơn đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị.
Giám đốc thẩm. Thủ tục xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực khi phát hiện vi phạm nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án. Nhiều án lệ có nguồn là quyết định giám đốc thẩm.
Tái thẩm. Thủ tục xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực khi phát hiện tình tiết mới quan trọng mà toà và các bên không biết được khi ra bản án.
Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao. Cơ quan của Toà án nhân dân tối cao, vừa xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm ở cấp cao nhất, vừa có nhiệm vụ lựa chọn, thông qua án lệ và ban hành nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật.
Những cụm từ quen thuộc trong phần nhận định và quyết định
"Xét thấy", "Hội đồng xét xử nhận thấy". Đánh dấu chỗ toà bắt đầu đưa ra lập luận của mình. Đọc án lệ, đây là tín hiệu để chú ý hơn, vì nội dung án lệ nằm trong các đoạn bắt đầu như vậy.
"Chấp nhận", "chấp nhận một phần", "không chấp nhận" yêu cầu. Toà đồng ý toàn bộ, một phần hoặc bác yêu cầu của một bên. Chữ "một phần" rất quan trọng; một bên "thắng" trong án lệ có khi chỉ được chấp nhận một phần nhỏ yêu cầu.
"Huỷ bản án, giao hồ sơ cho toà… xét xử lại". Toà cấp trên cho rằng bản án trước có sai sót tới mức không thể sửa ngay, nên trả về để xử lại từ đầu hoặc từ một giai đoạn. Kết quả này không có nghĩa bên nào đã thắng.
"Sửa bản án". Toà cấp trên tự thay đổi một phần nội dung bản án trước. Khác với huỷ, ở đây toà cấp trên đã đủ căn cứ để quyết định ngay.
"Đình chỉ giải quyết". Toà dừng giải quyết một yêu cầu hoặc cả vụ án vì một lý do theo luật, ví dụ người khởi kiện rút đơn. Đình chỉ không phải là bác yêu cầu về nội dung.
Các khái niệm pháp lý nội dung hay gặp
Vô hiệu. Một giao dịch, hợp đồng không phát sinh hiệu lực pháp lý như các bên mong muốn, vì vi phạm điều kiện luật đặt ra. Hậu quả thường là các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.
Hình thức của giao dịch. Yêu cầu giao dịch phải được lập thành văn bản, công chứng, chứng thực hoặc đăng ký trong những trường hợp luật quy định. Rất nhiều án lệ dân sự và đất đai xoay quanh việc giao dịch chưa đáp ứng hình thức nhưng các bên đã thực hiện.
Ngay tình. Người không biết và không buộc phải biết về khiếm khuyết của giao dịch hoặc của quyền của người bán. "Người thứ ba ngay tình" là người mua lại tài sản từ một người khác, tin hợp lý vào quyền của người đó.
Thời hiệu. Khoảng thời gian luật cho phép thực hiện một quyền, ví dụ quyền khởi kiện; hết thời hiệu có thể dẫn tới mất quyền yêu cầu, tuỳ loại việc. Thời hiệu thay đổi theo từng đời luật, nên án lệ liên quan cần đọc kỹ mốc thời gian.
Lỗi. Trong dân sự, lỗi là cơ sở để xác định ai phải chịu trách nhiệm và chịu bao nhiêu. Nhiều án lệ xác định lỗi của mỗi bên để chia thiệt hại khi hợp đồng vô hiệu.
Tương tự. Trong ngữ cảnh án lệ, "vụ việc tương tự" là vụ có những tình tiết khách quan cơ bản và sự kiện pháp lý giống với tình huống án lệ, để giải pháp pháp lý dùng được cho vụ đó.
Từ ngữ cũ và tên gọi đã thay đổi
Vì nhiều án lệ hình thành từ vụ việc cách đây khá lâu, bạn sẽ gặp tên cơ quan, tên toà, tên đơn vị hành chính không còn đúng với hiện nay. Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương tổ chức theo hai cấp, không còn cấp huyện, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố; hệ thống toà án cũng được tổ chức lại với toà án nhân dân khu vực. Tên toà, tên địa danh ghi trong án lệ là theo thời điểm của vụ việc gốc, không có nghĩa là hiện nay vẫn còn như vậy.
Điều này không làm thay đổi nội dung án lệ. Giải pháp pháp lý không phụ thuộc vào tên toà đã xử vụ gốc. Nhưng nếu bạn dựa vào án lệ để làm thủ tục cho vụ của mình, thẩm quyền và nơi nộp đơn phải theo quy định hiện hành, không theo tên cơ quan ghi trong án lệ.
Một số thuật ngữ pháp lý cũng thay đổi theo đời luật. Khi gặp một từ lạ, hãy xem văn bản trong mục quy định pháp luật liên quan để hiểu theo nghĩa của văn bản đó, rồi đối chiếu với từ tương ứng trong luật hiện hành.
Bạn cũng sẽ gặp những cách viết khác nhau của cùng một từ, như "toà" và "tòa", "uỷ quyền" và "ủy quyền". Đây chỉ là khác biệt về vị trí dấu thanh giữa các thời kỳ và các cơ quan, không làm thay đổi nghĩa. Khi tra cứu trên máy, nên thử cả hai cách viết để không bỏ sót văn bản.
Cách học thuật ngữ mà không phải học thuộc
Thuật ngữ pháp lý dễ nhớ nhất khi học qua văn bản thật. Một vài cách làm hiệu quả:
- Chọn một án lệ thuộc lĩnh vực bạn quan tâm, đọc chậm, mỗi từ lạ ghi vào một cuốn sổ riêng kèm câu chứa nó.
- Sau mỗi án lệ, viết lại vai của từng người trong vụ bằng lời thường: ai kiện ai, ai chỉ liên quan, ai kháng cáo.
- Vẽ đường đi của vụ việc qua các cấp: sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, ghi kết quả từng cấp bằng một từ như "chấp nhận", "huỷ", "sửa".
- Khi gặp khái niệm nội dung như vô hiệu, ngay tình, mở điều luật tương ứng đọc một lần; lần sau gặp lại, bạn sẽ nhớ được ngữ cảnh.
- Đọc ba bốn án lệ cùng lĩnh vực liên tiếp; thuật ngữ lặp lại sẽ thành quen mà không cần cố gắng.
Nếu bạn đang có vụ việc và gặp thuật ngữ trong giấy tờ của toà gửi cho mình mà không chắc nghĩa, đừng đoán. Hỏi trực tiếp thư ký toà về thủ tục, hoặc hỏi luật sư về ý nghĩa pháp lý, vì hiểu sai một từ như "đình chỉ" hay "tạm đình chỉ" có thể khiến bạn bỏ lỡ việc cần làm.
Câu hỏi thường gặp
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có được kháng cáo không?
Theo nguyên tắc tố tụng dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là đương sự và có quyền kháng cáo phần bản án liên quan tới quyền, nghĩa vụ của họ. Điều kiện, thời hạn cụ thể đối chiếu với Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành.
Kháng nghị và kháng cáo khác nhau thế nào?
Kháng cáo là quyền của đương sự và người tham gia tố tụng đối với bản án chưa có hiệu lực. Kháng nghị là quyền của người có thẩm quyền trong toà án và viện kiểm sát, có thể với bản án chưa có hiệu lực hoặc đã có hiệu lực theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.
"Huỷ bản án" có nghĩa là bên kháng cáo đã thắng không?
Không hẳn. Huỷ bản án nghĩa là bản án trước có sai sót tới mức phải xử lại. Khi xử lại, kết quả có thể giống hoặc khác bản án cũ. Muốn biết ai có lợi, phải đọc lý do huỷ trong phần nhận định.
Ngay tình có phải là "tốt bụng" không?
Không. Ngay tình trong pháp luật là trạng thái không biết và không buộc phải biết về một khiếm khuyết pháp lý. Một người có thể rất tốt nhưng không ngay tình nếu đã biết tài sản đang tranh chấp mà vẫn mua.
Tên toà trong án lệ đã không còn thì đọc thế nào?
Đọc như thông tin lịch sử của vụ gốc. Nội dung án lệ không phụ thuộc vào tên toà. Khi làm thủ tục cho vụ việc hiện tại, bạn xác định toà có thẩm quyền theo quy định hiện hành sau đợt tổ chức lại hệ thống toà án năm 2025.
Có từ điển thuật ngữ pháp lý chính thức không?
Có nhiều từ điển luật học và tài liệu giải thích thuật ngữ đã xuất bản, nhưng cách chắc nhất là đọc định nghĩa ngay trong luật, vì nhiều bộ luật có điều giải thích từ ngữ. Khi một từ có nghĩa khác nhau giữa các văn bản, nghĩa trong văn bản đang áp dụng là nghĩa cần dùng.