Phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả một cách cần thiết người đang xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức; theo Bộ luật Hình sự, phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm. Khi việc chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm, đó là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng và người chống trả phải chịu trách nhiệm hình sự, theo những tội danh riêng có mức hình phạt nhẹ hơn tội thông thường tương ứng.
Định nghĩa thì gọn, áp dụng thì khó. Chữ "cần thiết" và "rõ ràng quá mức" chỉ có nghĩa khi đặt vào sự kiện cụ thể, vì vậy đây là vùng mà án lệ, nghị quyết hướng dẫn và các bản án đã công bố được người trong nghề đọc rất kỹ. Bài này giải thích thực tiễn xét xử thường cân những yếu tố nào, đọc một bản án về phòng vệ thế nào, và những gì án lệ không thể trả lời thay cho cơ quan tiến hành tố tụng trong vụ của bạn.
Ba trạng thái cần tách bạch: phòng vệ, vượt quá, và không phải phòng vệ
Người bị cuốn vào một vụ xô xát thường nghĩ chỉ có hai khả năng: có tội hoặc không có tội. Thực ra có ít nhất ba trạng thái. Thứ nhất, chống trả nằm trong giới hạn cần thiết: đó là phòng vệ chính đáng, không phải tội phạm. Thứ hai, có hành vi xâm phạm thật và có quyền chống trả, nhưng chống trả rõ ràng quá mức: vượt quá giới hạn, vẫn chịu trách nhiệm nhưng ở tội danh nhẹ hơn. Thứ ba, không có sự xâm phạm đang diễn ra, hoặc sự xâm phạm đã kết thúc mà vẫn tấn công lại: đó không còn là phòng vệ, có thể là phạm tội thông thường, có khi kèm tình tiết giảm nhẹ do bị kích động.
Ranh giới giữa trạng thái thứ hai và thứ ba thường quyết định nhiều hơn ranh giới giữa thứ nhất và thứ hai. Một người bị đánh rồi đuổi theo kẻ đã bỏ chạy để đánh lại không còn ở thế phòng vệ, vì hành vi xâm phạm đã chấm dứt. Khi đọc bản án về phòng vệ, việc đầu tiên nên làm là xác định toà xếp hành vi vào trạng thái nào.
Bộ luật Hình sự cũng có chế định tình thế cấp thiết: gây thiệt hại nhỏ hơn để tránh một nguy cơ lớn hơn đang thực tế đe doạ. Tình thế cấp thiết khác phòng vệ ở chỗ thiệt hại có thể gây cho người không phải là kẻ xâm phạm. Hai chế định hay bị nhầm khi kể lại sự việc.
Những yếu tố thực tiễn xét xử thường cân
Không có công thức số học cho "cần thiết". Thực tiễn xét xử thường đặt nhiều yếu tố lên bàn cân cùng lúc. Bảng dưới gom những yếu tố hay xuất hiện trong lập luận của các bản án và tài liệu hướng dẫn; mỗi vụ có cách cân riêng.
| Yếu tố | Câu hỏi cụ thể | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Tính chất hành vi xâm phạm | Kẻ tấn công dùng tay không hay hung khí, nhắm vào đâu, có đe doạ tính mạng không | Hành vi xâm phạm càng nguy hiểm, mức chống trả được chấp nhận càng cao |
| Thời điểm | Sự xâm phạm đang diễn ra, sắp xảy ra ngay, hay đã kết thúc | Chống trả sau khi xâm phạm chấm dứt thường không còn là phòng vệ |
| Tương quan lực lượng | Số người mỗi bên, thể lực, hoàn cảnh không gian | Một người bị nhiều người vây đánh khác với hai người tương đương |
| Phương tiện chống trả | Vật dùng để chống trả có sẵn tại chỗ hay mang theo, có lựa chọn nào khác không | Cho thấy hành vi là phản ứng tức thời hay đã chuẩn bị |
| Vị trí và mức độ tác động | Tác động vào vùng nào, bao nhiêu lần, có dừng khi kẻ tấn công đã bị khống chế không | Tiếp tục tấn công khi nguy cơ đã hết là dấu hiệu vượt quá |
| Hậu quả | Thương tích, tử vong của các bên | Hậu quả lớn không tự động là vượt quá, nhưng luôn được xem cùng các yếu tố trên |
Lưu ý rằng hậu quả nằm cuối bảng. Một sai lầm phổ biến khi bình luận là nhìn hậu quả nghiêm trọng rồi kết luận ngay là vượt quá giới hạn. Lập luận của toà, khi viết chặt chẽ, thường đi từ hành vi xâm phạm tới hành vi chống trả rồi mới tới hậu quả.
Đọc một bản án hoặc án lệ về phòng vệ theo trình tự
Tìm đoạn mô tả hành vi xâm phạm. Ai bắt đầu, bằng gì, nhắm vào đâu. Đây là mốc để đánh giá mọi thứ sau đó. Nếu bản án không làm rõ ai bắt đầu, lập luận về phòng vệ sẽ yếu.
Tìm mốc thời gian chấm dứt xâm phạm. Kẻ tấn công đã bỏ chạy, đã bị tước hung khí, đã ngã chưa. Hành vi của người chống trả sau mốc này được đánh giá khác hẳn hành vi trước mốc.
Đánh dấu lập luận về "cần thiết". Toà giải thích vì sao phương tiện, cường độ chống trả là tương xứng hay rõ ràng quá mức. Đây là phần có giá trị tham khảo nhất cho vụ khác.
Ghi lại tội danh cuối cùng. Không có tội, tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, hay tội thông thường có tình tiết giảm nhẹ. Ba kết quả này khác nhau rất xa về khung hình phạt.
Kiểm điều luật áp dụng còn hiệu lực. Chế định phòng vệ đã được diễn đạt lại khi Bộ luật Hình sự 2015 thay bộ luật cũ. Một bản án xử theo luật cũ có thể dùng từ ngữ khác; đọc kỹ để không suy diễn nhầm.
Có án lệ nào về đúng tình huống của mình không
Câu hỏi này rất thường gặp, và câu trả lời trung thực là: phải tra. Hệ thống án lệ của Việt Nam vẫn đang được bổ sung, có tình huống về phòng vệ đã được bàn trong án lệ hoặc nghị quyết hướng dẫn, có tình huống chỉ có bản án đã công bố. Bạn tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao bằng các từ khoá như "phòng vệ chính đáng", "vượt quá giới hạn phòng vệ", đọc phần khái quát nội dung để biết án lệ trả lời câu hỏi gì.
Khi tìm thấy một án lệ có vẻ giống, đừng dừng ở phần kết luận. Phòng vệ là chế định nhạy với sự kiện hơn hầu hết chế định khác: chênh nhau một mốc thời gian, một con dao mang theo hay nhặt tại chỗ, một cú đánh trước hay sau khi đối phương ngã là đủ để kết luận đảo ngược. Hãy lập bảng so sánh sự kiện từng dòng.
Nếu không có án lệ, các bản án đã công bố vẫn hữu ích để hiểu cách các hội đồng xét xử lập luận, nhưng chúng không có giá trị bắt buộc. Cũng không nên tin các bài viết khẳng định "đã có án lệ số…" mà không dẫn được văn bản; số hiệu chỉ đáng tin khi bạn đối chiếu được trên trang chính thức.
Những điều án lệ không trả lời thay
Dù tìm được án lệ phù hợp, có những việc mà đọc án lệ không làm thay được:
- Xác định sự kiện trong vụ của bạn: ai bắt đầu, có hung khí không, mốc thời gian ra sao. Đó là việc của chứng cứ: lời khai, camera, người làm chứng, giám định.
- Quyết định khởi tố hay không, truy tố tội gì: thuộc cơ quan điều tra, viện kiểm sát theo thủ tục tố tụng.
- Đánh giá chứng cứ mâu thuẫn: khi lời khai các bên trái ngược, việc đánh giá thuộc cơ quan tiến hành tố tụng và hội đồng xét xử.
- Chiến lược bào chữa hoặc bảo vệ quyền lợi: cách trình bày, thời điểm đề nghị, yêu cầu giám định bổ sung là việc của người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi.
- Phần bồi thường: ngay cả khi xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ, vấn đề bồi thường thiệt hại vẫn được xem xét theo quy định riêng.
Vụ việc có thương tích nặng hoặc tử vong luôn cần người có chuyên môn theo sát từ sớm. Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng những việc cần làm trước, sau đó làm việc trực tiếp với luật sư theo vụ.
Lời khuyên cho người vừa trải qua một vụ xô xát
Nếu bạn hoặc người thân vừa trải qua một vụ bị tấn công và có chống trả, phần lớn những gì xảy ra sau đó phụ thuộc vào việc sự kiện được ghi nhận đầy đủ tới đâu. Hãy trình báo trung thực với cơ quan công an, nêu rõ ai bắt đầu, có hung khí không, mình đã làm gì và dừng lúc nào. Giữ lại quần áo, vết thương được khám và ghi nhận ở cơ sở y tế, ghi lại tên những người chứng kiến, và hỏi xem quanh đó có camera không.
Đừng xoá tin nhắn, đừng tự thoả thuận "dàn xếp" theo hướng thay đổi lời khai, và đừng đăng diễn biến lên mạng xã hội. Những việc đó không giúp làm rõ sự thật, có khi còn gây bất lợi. Đọc án lệ để hiểu cách toà nhìn vấn đề là hữu ích, nhưng việc quan trọng trước hết là giữ cho sự kiện được ghi nhận nguyên vẹn.
Nếu sau đó bạn được mời làm việc, hãy hỏi rõ tư cách của mình trong vụ việc: người bị hại, người làm chứng hay người bị tố giác. Mỗi tư cách có quyền và nghĩa vụ khác nhau, trong đó có quyền nhờ người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi tham gia. Biết tư cách giúp bạn chuẩn bị đúng những gì cần mang theo và trình bày.
Bài này chỉ giải thích nguyên lý chung để bạn hiểu. Nó không đánh giá một vụ việc cụ thể nào và không thay thế ý kiến của luật sư đang nắm hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Bị đánh trước rồi đánh trả có chắc là phòng vệ chính đáng không?
Không chắc. Bị đánh trước chỉ cho thấy có hành vi xâm phạm. Việc chống trả còn phải diễn ra khi sự xâm phạm đang tiếp diễn và ở mức cần thiết. Nếu đánh trả khi đối phương đã dừng hoặc bỏ đi, có thể không còn là phòng vệ.
Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có bị xử nặng như tội thông thường không?
Bộ luật Hình sự có tội danh riêng cho trường hợp giết người hoặc gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, với khung hình phạt nhẹ hơn nhiều so với tội tương ứng thông thường. Mức cụ thể phải đối chiếu điều luật hiện hành.
Dùng vật nhặt được tại chỗ để chống trả có khác mang theo hung khí không?
Thực tiễn xét xử thường coi đây là sự kiện quan trọng. Vật có sẵn tại chỗ cho thấy phản ứng tức thời; mang theo từ trước có thể bị xem là đã chuẩn bị. Tuy vậy, nó chỉ là một yếu tố trong nhiều yếu tố được cân cùng nhau.
Bảo vệ người khác hoặc tài sản có được coi là phòng vệ chính đáng không?
Theo định nghĩa của Bộ luật Hình sự, phòng vệ chính đáng bao gồm bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác và lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Mức chống trả được chấp nhận vẫn phải tương xứng với hành vi xâm phạm.
Ai quyết định một hành vi là phòng vệ chính đáng?
Trong quá trình tố tụng, cơ quan điều tra, viện kiểm sát đánh giá ở giai đoạn của mình và có thể không khởi tố hoặc đình chỉ; nếu vụ án được đưa ra xét xử, hội đồng xét xử kết luận. Người bào chữa có quyền trình bày quan điểm ở mọi giai đoạn.
Có nên tự in án lệ hoặc bản án tương tự nộp cho cơ quan điều tra?
Bạn có quyền gửi ý kiến, nhưng hiệu quả nhất là để người bào chữa đưa lập luận kèm phân tích sự kiện. Một văn bản không chỉ ra được điểm giống về sự kiện thường ít giá trị và có thể làm rối lời trình bày của bạn.