Khi cha mẹ ly hôn mà không thoả thuận được người trực tiếp nuôi con, toà quyết định giao con cho một bên dựa vào quyền lợi về mọi mặt của con. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt hai mốc cứng: con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con; con từ đủ 7 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con. Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng, mức cấp dưỡng do hai bên thoả thuận, không thoả thuận được thì toà quyết định.
Khác với đất đai, mảng nuôi con và cấp dưỡng gần như không có án lệ, vì mỗi đứa trẻ một hoàn cảnh. Sự thống nhất trong xét xử đến từ điều luật và hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán. Bài này trình bày các nguyên tắc toà áp dụng, các yếu tố được cân nhắc, và cách đọc những gì được gọi là "án lệ nuôi con" trôi nổi trên mạng.
Vì sao gần như không có án lệ về nuôi con
Án lệ được chọn khi một tình huống pháp lý có thể khái quát: nếu có các sự kiện A, B, C thì kết luận D. Câu hỏi giao con cho ai không vận hành theo cách đó. Hai gia đình có thu nhập giống nhau, con cùng tuổi, vẫn có thể có kết quả khác nhau vì một bên có ông bà hỗ trợ, một bên phải đi làm ca đêm, đứa trẻ gắn bó với ai hơn.
Vì vậy, nếu bạn đọc thấy bài viết nói "theo án lệ số…, con trên 7 tuổi được chọn ở với ai", hãy cẩn thận. Nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi là quy định trong Luật Hôn nhân và gia đình, không phải án lệ, và nguyện vọng đó được "xem xét" chứ không quyết định thay toà. Mọi số hiệu án lệ về nuôi con nên được kiểm nguyên văn trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao.
Điều có thật và hữu ích là hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán. Năm 2024, Hội đồng Thẩm phán đã có nghị quyết hướng dẫn giải quyết vụ việc hôn nhân và gia đình, trong đó có nội dung giải thích các yếu tố liên quan tới quyền lợi của con. Đọc hướng dẫn giúp bạn biết toà sẽ hỏi gì và cần chứng cứ gì.
Các mốc và nguyên tắc chính
Bảng dưới gom các quy định toà áp dụng khi quyết định người trực tiếp nuôi con và cấp dưỡng. Chi tiết từng điều nên đối chiếu nguyên văn Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
| Vấn đề | Nguyên tắc | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Con dưới 36 tháng tuổi | Giao cho mẹ trực tiếp nuôi | Ngoại lệ khi mẹ không đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thoả thuận khác phù hợp lợi ích của con |
| Con từ đủ 7 tuổi trở lên | Phải xem xét nguyện vọng của con | Toà lấy ý kiến của con theo cách thân thiện; nguyện vọng là một yếu tố, không phải yếu tố duy nhất |
| Tiêu chí chung | Quyền lợi về mọi mặt của con | Điều kiện vật chất, tinh thần, thời gian chăm sóc, môi trường sống, sự gắn bó |
| Mức cấp dưỡng | Thoả thuận theo thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con | Không thoả thuận được thì toà quyết định; không có mức cố định chung |
| Phương thức cấp dưỡng | Định kỳ hằng tháng, hằng quý, nửa năm, hằng năm hoặc một lần | Cấp dưỡng một lần phù hợp khi người cấp dưỡng có thu nhập không ổn định hoặc ở nước ngoài |
| Thăm nom | Người không trực tiếp nuôi có quyền thăm nom, không ai được cản trở | Có thể bị toà hạn chế nếu lạm dụng việc thăm nom gây ảnh hưởng xấu tới con |
Bảng cho thấy luật để lại nhiều khoảng đánh giá cho toà. Chính vì thế, chứng cứ về hoàn cảnh thực tế quan trọng hơn bất kỳ "bản án mẫu" nào.
Toà thực sự cân nhắc những gì khi giao con
Thời gian thực tế dành cho con. Thu nhập cao nhưng đi công tác liên tục không chắc lợi thế hơn thu nhập vừa phải nhưng có mặt hằng ngày. Toà thường hỏi ai đưa đón con, ai chăm khi con ốm, lịch làm việc của mỗi bên ra sao.
Sự ổn định của môi trường sống. Thay đổi trường học, nơi ở, người chăm sóc đột ngột là điều toà muốn tránh cho đứa trẻ. Bên đang chăm con ổn định trong thời gian ly thân thường có lợi thế, trừ khi có vấn đề nghiêm trọng.
Sự gắn bó và nguyện vọng của con. Với con từ đủ 7 tuổi, toà lấy ý kiến. Với con nhỏ hơn, toà vẫn quan sát sự gắn bó qua lời khai, xác nhận của nhà trường, người chăm sóc.
Hành vi có hại cho con. Bạo lực gia đình, nghiện chất kích thích, bỏ mặc con là những yếu tố nặng ký. Chứng cứ cần cụ thể: quyết định xử phạt, giấy tờ y tế, xác nhận của chính quyền, nhà trường.
Không tách anh chị em nếu tránh được. Đây không phải quy định cứng, nhưng toà thường cân nhắc lợi ích của việc anh chị em lớn lên cùng nhau. Tuy vậy, có những vụ mỗi bên nuôi một con khi phù hợp với hoàn cảnh.
Cấp dưỡng: tính như thế nào khi không có công thức
Không có văn bản nào hiện nay đặt một tỷ lệ cố định như "bao nhiêu phần trăm lương". Toà dựa vào hai vế: khả năng của người cấp dưỡng, thể hiện qua thu nhập, tài sản, nghĩa vụ khác; và nhu cầu thiết yếu của con, thể hiện qua chi phí ăn ở, học hành, y tế phù hợp với điều kiện sống ở địa phương.
Vì vậy, người yêu cầu cấp dưỡng nên chuẩn bị bảng chi phí thực tế của con: học phí, tiền ăn bán trú, sữa, khám bệnh, học thêm. Người có nghĩa vụ cấp dưỡng nên chuẩn bị chứng cứ thu nhập thật và các nghĩa vụ khác, như nuôi cha mẹ già, trả nợ. Mức toà tuyên thường là điểm cân bằng giữa hai bảng này.
Mức cấp dưỡng không cố định suốt đời. Khi có lý do chính đáng, như thu nhập thay đổi lớn, con chuyển cấp học, con ốm dài ngày, các bên có thể thoả thuận thay đổi hoặc yêu cầu toà giải quyết. Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con chưa thành niên không thể từ bỏ bằng thoả thuận kiểu "không cần cấp dưỡng, đổi lại không cho thăm con".
Thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn
Quyết định giao con không phải là bất biến. Luật cho phép thay đổi người trực tiếp nuôi con trong một số trường hợp, và toà thường xem xét:
- Cha mẹ có thoả thuận thay đổi phù hợp với lợi ích của con.
- Người đang trực tiếp nuôi không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, ví dụ ốm nặng, đi làm xa lâu dài, hoàn cảnh sống thay đổi xấu.
- Có chứng cứ con bị ngược đãi, bỏ mặc hoặc sống trong môi trường có hại.
- Nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi trở lên được xem xét lại khi con đã lớn hơn và hoàn cảnh đã khác.
- Người yêu cầu thay đổi phải chứng minh mình có điều kiện tốt hơn cho con, không chỉ chứng minh bên kia có thiếu sót.
Ví dụ giả định: sau ly hôn ở Cần Thơ, con 5 tuổi ở với mẹ. Ba năm sau mẹ đi làm việc ở nước ngoài, con gửi bà ngoại. Người cha có thể yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi, và toà sẽ lấy ý kiến của con vì con đã đủ 7 tuổi.
Những thoả thuận về con thường không được toà công nhận
Cha mẹ được khuyến khích tự thoả thuận về con, và toà công nhận thoả thuận khi nó phù hợp với lợi ích của con. Một số kiểu thoả thuận thường bị toà không công nhận hoặc yêu cầu sửa lại:
- Thoả thuận từ bỏ cấp dưỡng hoàn toàn để đổi lấy việc giữ con hoặc nhận thêm tài sản. Cấp dưỡng là quyền của con, cha mẹ không thể đem ra trao đổi.
- Thoả thuận cấm người không trực tiếp nuôi con gặp con vĩnh viễn, hoặc chỉ cho gặp khi đã trả đủ tiền. Quyền thăm nom chỉ bị hạn chế bằng quyết định của toà khi có căn cứ.
- Thoả thuận giao con cho người thứ ba nuôi lâu dài, như ông bà, trong khi cả cha và mẹ đều đủ điều kiện. Toà sẽ xem kỹ vì luật đặt trách nhiệm trực tiếp lên cha mẹ.
- Thoả thuận chia con theo kiểu "mỗi người một tuần" mà không tính tới việc học hành, đi lại của con, khiến cuộc sống của đứa trẻ xáo trộn liên tục.
- Thoả thuận đổi họ, đổi nơi cư trú của con ra nước ngoài mà không có ý kiến của bên còn lại khi luật yêu cầu.
Khi soạn thoả thuận thuận tình ly hôn, hãy viết phần về con sao cho người đọc thấy ngay lợi ích của đứa trẻ là trung tâm: ai nuôi, lịch thăm nom cụ thể, mức và phương thức cấp dưỡng, cách giải quyết khi một bên chuyển nơi ở.
Chuẩn bị trước khi bước vào phần tranh chấp về con
Tranh chấp về con thường căng thẳng nhất trong vụ ly hôn. Chuẩn bị bình tĩnh theo thứ tự sau giúp bạn trình bày đúng trọng tâm:
- Ghi lại thời gian biểu chăm con của mình trong vài tháng gần nhất: đưa đón, ăn uống, học bài, khám bệnh.
- Gom chứng cứ về điều kiện sống: chỗ ở, thu nhập, người hỗ trợ như ông bà, khoảng cách tới trường.
- Lập bảng chi phí thực tế của con nếu yêu cầu cấp dưỡng, hoặc bảng thu nhập và nghĩa vụ nếu bạn là người cấp dưỡng.
- Tránh lôi con vào tranh chấp: không ép con nói muốn ở với ai, không để con chứng kiến các cuộc cãi vã về quyền nuôi.
- Đề xuất lịch thăm nom cụ thể cho bên kia; một đề xuất hợp lý cho thấy bạn đặt lợi ích của con lên trước.
Toà đánh giá cao bên cha mẹ thể hiện được sự hợp tác vì con, ngay cả khi hai người không còn chung sống.
Câu hỏi thường gặp
Con dưới 36 tháng có chắc chắn ở với mẹ không?
Không tuyệt đối. Luật giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi người mẹ không đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Người cha muốn nuôi phải chứng minh được ngoại lệ bằng chứng cứ cụ thể.
Con 9 tuổi muốn ở với bố thì toà có phải làm theo không?
Toà phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi trở lên, nhưng không bắt buộc làm theo. Nguyện vọng được đặt cạnh các yếu tố khác về điều kiện chăm sóc, môi trường sống và sự an toàn của con. Nếu nguyện vọng phù hợp với lợi ích của con, nó có sức nặng lớn.
Có mức cấp dưỡng tối thiểu do luật quy định không?
Hiện luật không đặt một mức tối thiểu cố định cho mọi trường hợp. Mức cấp dưỡng do các bên thoả thuận dựa trên thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con; không thoả thuận được thì toà quyết định theo hoàn cảnh cụ thể.
Người không nuôi con có bị cấm thăm con nếu không cấp dưỡng không?
Không. Quyền thăm nom và nghĩa vụ cấp dưỡng là hai việc riêng. Người trực tiếp nuôi con không được cản trở việc thăm nom để ép cấp dưỡng. Nếu bên kia không cấp dưỡng, bạn yêu cầu thi hành án; nếu bên kia lạm dụng việc thăm nom, bạn yêu cầu toà hạn chế.
Có cần luật sư cho phần tranh chấp nuôi con không?
Không bắt buộc, nhiều người tự trình bày được nếu chuẩn bị tốt chứng cứ. Tuy vậy, khi có yếu tố bạo lực, nước ngoài, hoặc bên kia có luật sư, người làm nghề giúp bạn sắp xếp chứng cứ và đề xuất phương án nuôi con, thăm nom, cấp dưỡng hợp lý hơn.
Hướng dẫn mới của Hội đồng Thẩm phán về hôn nhân gia đình tra ở đâu?
Bạn tra trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Toà án nhân dân tối cao, tìm theo cơ quan ban hành là Hội đồng Thẩm phán và lĩnh vực hôn nhân gia đình. Kiểm số hiệu, ngày ban hành, ngày hiệu lực và phạm vi trước khi trích dẫn.