Với người bị hại và người thân của bị can, bị cáo, án lệ có ích nhất khi được dùng để hiểu: hiểu vì sao vụ việc được đánh giá như vậy, hiểu điểm nào đang tranh luận, và từ đó đặt câu hỏi đúng cho người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi. Án lệ ít có ích khi gia đình dùng nó để tự soạn lập luận thay người có chuyên môn, nhất là khi chưa nắm hồ sơ.
Bài này dành cho hai nhóm người đứng ở hai phía của một vụ án hình sự nhưng có chung một tình trạng: lo lắng, thiếu thông tin, và nhận được rất nhiều lời khuyên trái ngược từ người quen, mạng xã hội. Bài nói về quyền của mỗi bên trong tố tụng ở mức nguyên lý, về việc đọc án lệ thế nào cho có ích, và về những việc tuyệt đối không nên làm.
Mỗi bên có quyền gì liên quan tới việc dùng án lệ
Bộ luật Tố tụng hình sự quy định quyền của những người tham gia tố tụng. Bảng tóm tắt ở mức phổ thông những quyền có liên quan tới việc đưa lập luận, kể cả lập luận dựa trên án lệ; danh sách đầy đủ phải đối chiếu văn bản hiện hành.
| Người | Quyền liên quan | Ai thường thực hiện thay |
|---|---|---|
| Bị can, bị cáo | Trình bày lời khai, ý kiến; đưa chứng cứ, yêu cầu; tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; tranh luận tại phiên toà | Người bào chữa |
| Người bị hại | Đưa chứng cứ, yêu cầu; đề nghị mức bồi thường; trình bày ý kiến, tranh luận tại phiên toà; kháng cáo phần liên quan | Người bảo vệ quyền lợi của bị hại |
| Người đại diện của bị hại đã chết hoặc chưa thành niên | Thực hiện các quyền của người bị hại theo quy định | Người bảo vệ quyền lợi |
| Người thân không phải người tham gia tố tụng | Không có quyền tố tụng riêng; có thể nhờ người bào chữa, cung cấp thông tin, tài liệu | Người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi |
Hàng cuối là điều nhiều gia đình bất ngờ: cha mẹ, vợ chồng của bị can không tự động có quyền tố tụng trong vụ án. Việc của gia đình là hỗ trợ đúng cách, không phải thay mặt bị can trình bày tại cơ quan tố tụng.
Đọc án lệ để biết vụ việc đang ở đâu trên bản đồ
Một vụ án hình sự thường có vài điểm then chốt: tội danh, khung hình phạt, vai trò của từng người, phần bồi thường. Khi bạn đã biết điểm nào đang được tranh luận trong vụ của gia đình, việc đọc án lệ về đúng điểm đó giúp bạn hiểu cách thực tiễn xét xử nhìn vấn đề, các tiêu chí được dùng, và những sự kiện nào thường quyết định.
Hiểu như vậy làm giảm hai cảm giác hay gặp. Cảm giác thứ nhất là bất lực, vì không biết điều gì đang diễn ra. Cảm giác thứ hai là kỳ vọng sai, vì nghe ai đó nói "vụ này nhẹ thôi" hoặc "vụ này chắc chắn nặng". Đọc án lệ đúng cách cho bạn một khung để đối chiếu những lời đó.
Điều kiện tiên quyết là biết điểm đang tranh luận. Gia đình thường không có hồ sơ vụ án. Hãy hỏi người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi: vụ này đang xoay quanh điểm pháp lý nào. Đọc án lệ trước khi biết điều đó dễ khiến bạn đi lạc vào những vấn đề không liên quan.
Người bị hại nên đọc án lệ theo hướng nào
Đọc để hiểu cáo trạng. Cáo trạng truy tố theo điều, khoản nào, với tình tiết nào. Án lệ về tình tiết đó cho biết tiêu chí, giúp bạn hiểu vì sao vụ việc được xác định như vậy và chứng cứ nào đang được dựa vào.
Đọc để chuẩn bị yêu cầu bồi thường. Phần quyết định về dân sự trong bản án cho thấy toà thường xem xét những khoản nào, dựa vào chứng từ gì. Phần này giúp bạn chuẩn bị đủ giấy tờ, không bỏ sót khoản.
Đọc để biết khi nào có thể đề nghị. Nếu bạn cho rằng còn sự kiện chưa được ghi nhận, bạn có thể đề nghị và cung cấp chứng cứ. Án lệ giúp nhận ra sự kiện nào có ý nghĩa pháp lý, để đề nghị đúng trọng tâm.
Không đọc để đòi mức án. Mức hình phạt do hội đồng xét xử quyết định dựa trên nhiều tình tiết. Một bản án khác tuyên mức nào không phải căn cứ để đòi mức tương tự.
Người thân bị cáo nên đọc án lệ theo hướng nào
Đọc để hiểu và đặt câu hỏi. Hiểu điểm tranh luận giúp bạn hỏi người bào chữa những câu cụ thể: tình tiết này có căn cứ không, vai trò của người thân mình được xác định dựa vào đâu.
Đọc để biết tình tiết giảm nhẹ nào có ý nghĩa. Bản án cho thấy toà thường ghi nhận những tình tiết giảm nhẹ như tự nguyện bồi thường, thành khẩn khai báo, nhân thân tốt. Gia đình có thể giúp thu thập giấy tờ về nhân thân, hoàn cảnh, việc khắc phục hậu quả.
Không đọc để tự soạn bản bào chữa. Bản bào chữa phải dựa trên hồ sơ và thống nhất với lời khai của bị can. Văn bản gia đình tự gửi, nếu trái hướng, có thể gây bất lợi.
Không đọc để "dạy" người thân khai. Mọi hình thức hướng dẫn người khác khai sai sự thật, thông đồng lời khai đều trái pháp luật và có thể làm phát sinh trách nhiệm. Đọc án lệ không bao giờ nhằm mục đích đó.
Những việc tuyệt đối không nên làm
Lo lắng khiến nhiều gia đình làm những việc gây hại cho chính vụ việc và có khi cho chính mình. Danh sách dưới đây áp dụng cho cả hai phía:
- Tìm cách gặp riêng điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán ngoài thủ tục để "nhờ" hay "gửi". Đây là con đường dẫn tới vi phạm pháp luật, không phải cách giải quyết.
- Tin vào người tự xưng "quen biết", hứa lo được kết quả. Không ai có thể hứa trước kết quả của một vụ án theo thủ tục hợp pháp.
- Gây áp lực, đe doạ phía bên kia để rút đơn hoặc đổi lời khai.
- Đăng thông tin, hình ảnh, tên người trong vụ lên mạng xã hội kèm bình luận, kể cả kèm án lệ "chứng minh" mình đúng.
- Gửi hàng loạt đơn trích dẫn án lệ, văn bản tới nhiều cơ quan mà không phối hợp với người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi.
Nếu có người đề nghị bạn làm những việc trên, hãy dừng và hỏi người có chuyên môn, hoặc trình báo cơ quan có thẩm quyền.
Chuẩn bị một buổi làm việc với người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi
Nhiều gia đình chỉ có thời gian gặp người có chuyên môn rất ngắn. Chuẩn bị theo trình tự sau giúp buổi làm việc hiệu quả:
- Viết một trang tóm tắt sự việc theo thời gian, chỉ ghi điều biết chắc, đánh dấu điều nghe kể lại.
- Gom giấy tờ đã có: quyết định, giấy triệu tập, biên bản, kết luận giám định nếu được giao, chứng từ chi phí.
- Ghi những điểm bạn đọc được trong án lệ hoặc bản án công bố mà thấy liên quan, kèm nơi tra, không cần phân tích.
- Viết ra năm câu hỏi quan trọng nhất, theo thứ tự ưu tiên.
- Hỏi rõ việc gia đình nên làm và không nên làm trong giai đoạn tới, cách liên lạc khi có diễn biến mới.
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật, như người thuộc hộ nghèo, trẻ em và một số nhóm khác, có thể tìm tới tổ chức trợ giúp pháp lý của Nhà nước ở địa phương. Điều kiện cụ thể cần đối chiếu Luật Trợ giúp pháp lý hiện hành.
Khi đã có bản án sơ thẩm: đọc phần nhận định trước
Ngày nhận bản án sơ thẩm thường là ngày gia đình hai phía xúc động nhất. Phản xạ chung là nhìn ngay vào phần quyết định: mấy năm tù, bồi thường bao nhiêu. Phần quan trọng hơn để hiểu lại nằm ở trước đó, trong phần nhận định của toà, nơi hội đồng xét xử giải thích vì sao chấp nhận hay không chấp nhận từng ý kiến, vì sao áp dụng tình tiết này mà không áp dụng tình tiết kia.
Nếu trong quá trình xét xử, người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi đã viện dẫn một án lệ, hãy tìm xem phần nhận định có nhắc tới không. Theo quy định về án lệ, khi toà không áp dụng án lệ trong vụ có tình huống tương tự thì phải nêu lý do. Một bản án im lặng về án lệ đã được viện dẫn là điểm đáng trao đổi với người có chuyên môn.
Việc có kháng cáo hay không, kháng cáo phần nào, trong thời hạn bao lâu thuộc một chuyên đề khác và cần quyết định cùng người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi. Ở bước này, việc của gia đình là đọc kỹ, ghi lại thắc mắc, và không đưa ra quyết định vội trong lúc cảm xúc đang cao.
Giữ sự tôn trọng với người ở phía bên kia
Án lệ được xây dựng từ những vụ án có thật, với nỗi đau thật ở cả hai phía. Khi đọc, bạn sẽ thấy lập luận của toà luôn phải cân nhắc quyền của cả người bị hại lẫn người bị buộc tội. Hiểu được điều này giúp gia đình bớt nhìn phía bên kia như kẻ thù, và nhìn quá trình tố tụng như một quy trình có quy tắc.
Với người bị hại, sự tôn trọng đó không có nghĩa là phải nhân nhượng; bạn vẫn có quyền đề nghị xử lý nghiêm và bồi thường đầy đủ. Với người thân bị cáo, sự tôn trọng thể hiện ở việc không đổ lỗi cho nạn nhân, chủ động tìm cách khắc phục hậu quả nếu người thân có lỗi. Những thái độ này cũng là thứ mà thực tiễn xét xử ghi nhận.
Thông tin trong bài là kiến thức phổ thông. Mỗi vụ án có hồ sơ riêng, và người có chuyên môn nắm hồ sơ là người phù hợp nhất để tư vấn cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình bị can có được xem hồ sơ vụ án không?
Người thân không phải người tham gia tố tụng nên không có quyền đọc hồ sơ. Người bào chữa có quyền tiếp cận hồ sơ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Gia đình nắm thông tin qua người bào chữa trong phạm vi được phép chia sẻ.
Người bị hại có bắt buộc phải có luật sư không?
Không bắt buộc. Người bị hại có thể tự thực hiện các quyền của mình hoặc nhờ người bảo vệ quyền lợi. Với vụ phức tạp, có thương tích nặng hoặc thiệt hại lớn, có người có chuyên môn giúp việc chuẩn bị chứng cứ và yêu cầu bồi thường chặt chẽ hơn.
In án lệ mang tới phiên toà có được không?
Bạn có thể mang tài liệu để tham khảo, nhưng việc viện dẫn án lệ trong tranh luận nên do người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi trình bày. Nếu tự tranh luận, hãy nói rõ tình huống giống ở điểm nào thay vì đọc nguyên văn kết luận.
Tự nguyện bồi thường có làm vụ án được đình chỉ không?
Bồi thường thường là tình tiết giảm nhẹ. Với một số tội chỉ khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, việc người bị hại rút yêu cầu có thể dẫn tới đình chỉ theo quy định. Ngoài các trường hợp đó, vụ án vẫn được giải quyết theo thủ tục chung.
Nghe người quen nói có án lệ giống hệt vụ nhà mình thì nên làm gì?
Hãy xin thông tin để tự tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao, đọc phần tình huống và giải pháp, rồi hỏi người bào chữa. Nhiều lời "giống hệt" chỉ giống ở bề mặt, khác ở điểm quyết định.
Người thân bị cáo có bị liên luỵ khi tìm hiểu án lệ không?
Không. Tìm hiểu pháp luật là quyền của mọi người. Chỉ những hành vi như tác động trái phép tới người tiến hành tố tụng, thông đồng lời khai, đe doạ người làm chứng mới có thể làm phát sinh trách nhiệm.