Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 có nhiều khâu được Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn bằng nghị quyết: trả lại đơn khởi kiện và quyền nộp đơn lại, biểu mẫu dùng trong tố tụng, gửi nhận đơn và tài liệu bằng phương tiện điện tử, công bố bản án, cùng nhiều điểm thủ tục khác. Biết khâu nào đã có hướng dẫn giúp bạn tra đúng văn bản thay vì đoán cách toà sẽ làm.
Bài này đi theo trình tự một vụ án dân sự, ở mỗi khâu nói đã có loại hướng dẫn gì, những gì đương sự cần chú ý, và chỗ nào phải kiểm lại vì tổ chức toà án đã thay đổi từ năm 2025. Bài không thay cho việc đọc chính Bộ luật Tố tụng dân sự; nó giúp bạn biết cần đọc thêm văn bản nào.
Vì sao tố tụng dân sự có nhiều nghị quyết hướng dẫn
Tố tụng là phần các toà dùng mỗi ngày, ở mọi vụ việc. Một cách hiểu khác nhau về thủ tục, ví dụ thế nào là "chưa đủ điều kiện khởi kiện", lặp lại ở hàng nghìn hồ sơ và tạo ra bất bình đẳng giữa người dân ở các địa phương. Vì vậy sau khi Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 có hiệu lực, Hội đồng Thẩm phán ban hành nhiều nghị quyết hướng dẫn các khâu hay vướng.
Đặc điểm của nhóm này là gắn chặt với số điều của bộ luật. Khi bộ luật được sửa đổi, bổ sung, hoặc khi luật tổ chức toà án đổi cách phân cấp, một số chi tiết trong nghị quyết có thể không còn khớp. Đây là lý do mọi lời khuyên trong bài đều kèm câu "kiểm văn bản hiện hành".
Với đương sự tự đi kiện, nhóm nghị quyết này có ích nhất ở giai đoạn đầu: viết đơn, nộp đơn, nhận thông báo của toà. Đó cũng là giai đoạn nhiều người bị trả đơn nhất, mất thời gian mà không hiểu vì sao.
Khâu khởi kiện và trả lại đơn
Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP. Nghị quyết này hướng dẫn một số quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về trả lại đơn khởi kiện và quyền nộp đơn khởi kiện lại. Nó giải thích các căn cứ trả lại đơn như người khởi kiện không có quyền khởi kiện, chưa có đủ điều kiện khởi kiện, và khi nào được nộp lại đơn.
"Chưa có đủ điều kiện khởi kiện" nghĩa là gì. Đó là trường hợp pháp luật đặt điều kiện trước khi kiện mà người khởi kiện chưa đáp ứng. Ví dụ hay được nhắc là tranh chấp đất đai thuộc diện phải hoà giải tại cơ sở mà chưa hoà giải. Với Luật Đất đai 2024, diện tranh chấp phải hoà giải trước và cơ quan hoà giải cần đối chiếu theo luật mới và tổ chức chính quyền hai cấp.
Địa chỉ người bị kiện. Nghị quyết cũng có hướng dẫn về việc ghi tên, địa chỉ người bị kiện trong đơn và cách toà xử lý khi người bị kiện thay đổi nơi cư trú. Đây là căn cứ trả đơn hay gặp; đọc nguyên văn hướng dẫn để biết bạn cần cung cấp gì.
Sau khi bị trả đơn. Bộ luật quy định quyền khiếu nại việc trả lại đơn và các trường hợp được nộp lại đơn. Cách chọn giữa khiếu nại và nộp đơn mới có bài riêng trong cụm; ở đây chỉ cần nhớ đọc kỹ lý do trong thông báo trả đơn và tra đúng điều được viện dẫn.
Các khâu khác đã có hướng dẫn
Bảng dưới liệt kê các khâu khác của tố tụng dân sự từng được Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn. Cột số hiệu chỉ ghi khi đã chắc; còn lại mô tả để bạn tra.
| Khâu | Văn bản hướng dẫn | Đương sự cần chú ý |
|---|---|---|
| Biểu mẫu tố tụng | Nghị quyết 01/2017/NQ-HĐTP ban hành một số biểu mẫu trong tố tụng dân sự | Mẫu đơn khởi kiện, đơn yêu cầu; kiểm xem mẫu đã được thay, bổ sung chưa |
| Gửi đơn, tài liệu bằng phương tiện điện tử | Nghị quyết hướng dẫn gửi, nhận đơn, tài liệu, chứng cứ và tống đạt văn bản tố tụng bằng phương tiện điện tử | Cách nộp trực tuyến phụ thuộc hệ thống hiện hành của toà án |
| Công bố bản án, quyết định | Nghị quyết 03/2017/NQ-HĐTP về công bố bản án, quyết định trên cổng thông tin điện tử của Toà án | Đối chiếu với quy định mới về công bố sau Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 |
| Quy trình án lệ | Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP về lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ | Liên quan khi bạn muốn viện dẫn án lệ |
| Trọng tài và toà án | Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP hướng dẫn Luật Trọng tài thương mại | Có thoả thuận trọng tài thì toà xử lý đơn thế nào |
Mỗi dòng trong bảng có thể đã được sửa đổi hoặc có văn bản mới thay thế sau ngày bài viết. Luôn tra tình trạng hiệu lực trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật trước khi dựa vào.
Hướng dẫn cũ theo bộ luật trước đây
Trước Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Hội đồng Thẩm phán đã có các nghị quyết hướng dẫn bộ luật năm 2004 và lần sửa đổi năm 2011, về những quy định chung, thủ tục sơ thẩm, phúc thẩm, chứng minh và chứng cứ. Trên mạng vẫn còn nhiều bài trích các nghị quyết này.
Khi gặp một trích dẫn như vậy, nhớ rằng bộ luật nền đã được thay. Một số cách hiểu trong hướng dẫn cũ đã được chuyển thành quy định ngay trong bộ luật 2015, một số không còn phù hợp. Không nên trích các nghị quyết đó như căn cứ hiện hành; nếu muốn dùng một ý, tìm điều tương ứng trong bộ luật 2015 và hướng dẫn mới, rồi trích những văn bản đó.
Đối với sinh viên luật, đọc hướng dẫn cũ vẫn có giá trị để hiểu lịch sử một quy định, vì sao bộ luật mới viết như vậy. Chỉ cần ghi rõ trong bài làm rằng đó là văn bản đã hết hiệu lực hoặc hướng dẫn luật cũ.
Một mẹo nhận diện nhanh: nghị quyết có năm ban hành trước 2016 mà nói về thủ tục tố tụng dân sự thì gần như chắc chắn được viết cho bộ luật cũ. Gặp loại này, coi như tài liệu lịch sử cho tới khi bạn kiểm xong tình trạng của nó.
Tổ chức toà án đổi từ năm 2025: chỗ cần kiểm lại
Từ năm 2025, cùng với Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 và việc sắp xếp đơn vị hành chính, hệ thống toà án được tổ chức lại, có các toà án nhân dân khu vực. Nhiều nghị quyết tố tụng ban hành trước đó nhắc tới cấp toà theo tổ chức cũ, ví dụ khi nói toà nào thụ lý, toà nào chuyển hồ sơ, toà nào có thẩm quyền theo lãnh thổ.
Những chi tiết đó cần đọc theo tổ chức hiện hành. Nội dung hướng dẫn về điều kiện, cách hiểu một quy định thường không bị ảnh hưởng; còn phần thẩm quyền, nơi nộp đơn thì bạn đối chiếu quy định hiện hành về thẩm quyền của toà án nhân dân khu vực và toà án cấp tỉnh. Chuyên mục về hệ thống toà án trong cụm có bài riêng về tổ chức sau 2025.
Một lỗi thường gặp: chép mẫu đơn cũ có dòng "Kính gửi" ghi tên toà theo tổ chức trước đây. Đơn gửi sai toà có thể bị chuyển hoặc trả lại, mất thời gian. Kiểm tên toà có thẩm quyền trước khi nộp.
Ví dụ giả định: bị trả đơn vì địa chỉ người bị kiện
Ví dụ giả định: chị Lan ở Quảng Ninh cho một người quen vay tiền, có giấy vay ghi địa chỉ người vay. Khi chị khởi kiện, toà thông báo người bị kiện không còn ở địa chỉ đó và yêu cầu bổ sung. Chị không biết người đó chuyển đi đâu và lo đơn sẽ bị trả.
Việc đầu tiên chị nên làm là đọc lại hướng dẫn về địa chỉ người bị kiện trong nghị quyết về trả lại đơn, xem trường hợp người bị kiện thay đổi nơi cư trú mà không thông báo được xử lý thế nào, và chị cần cung cấp tài liệu gì để chứng minh địa chỉ chị ghi là địa chỉ được biết cuối cùng: giấy vay ghi địa chỉ, tin nhắn, xác nhận của nơi cư trú cũ nếu xin được.
Sau đó chị trả lời thông báo của toà bằng văn bản, kèm tài liệu, và nêu rõ điều khoản hướng dẫn chị dựa vào. Kết quả còn tuỳ toà đánh giá tài liệu, nhưng một văn bản bổ sung có căn cứ rõ ràng có cơ hội được chấp nhận cao hơn nhiều so với chỉ trình bày "không biết người đó ở đâu". Ví dụ này minh hoạ cách dùng nghị quyết ở khâu thủ tục, không phải lời giải cho một hồ sơ cụ thể.
Tra hướng dẫn cho đúng khâu bạn đang vướng
Khi bạn đang ở một khâu cụ thể của vụ án và muốn biết đã có hướng dẫn chưa, làm theo trình tự sau.
- Xác định điều của Bộ luật Tố tụng dân sự quy định khâu đó, ví dụ điều về trả lại đơn, điều về thời hạn chuẩn bị xét xử.
- Tìm trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật các nghị quyết có căn cứ là Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, lọc theo nội dung khâu đó.
- Đọc phạm vi điều chỉnh của nghị quyết tìm được, xem có nhắc đúng điều bạn quan tâm không.
- Kiểm tình trạng hiệu lực và các văn bản sửa đổi.
- Đối chiếu chi tiết về cấp toà, nơi nộp với tổ chức toà án hiện hành.
- Ghi lại kết quả để dùng khi viết đơn hoặc khiếu nại.
Nếu không tìm thấy nghị quyết nào, khâu đó có thể chỉ được quy định trong bộ luật, hoặc có giải đáp nghiệp vụ. Giải đáp có giá trị tham khảo, không phải văn bản quy phạm.
Câu hỏi thường gặp
Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP hướng dẫn những gì?
Nghị quyết này hướng dẫn một số quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, về các căn cứ trả lại đơn khởi kiện và quyền nộp đơn khởi kiện lại. Trước khi dựa vào, kiểm tình trạng hiệu lực và đối chiếu với quy định hiện hành về hoà giải, thẩm quyền.
Mẫu đơn khởi kiện lấy ở đâu cho đúng?
Mẫu đơn khởi kiện được ban hành kèm nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán về biểu mẫu tố tụng dân sự. Nên lấy bản từ nguồn chính thức, kiểm xem mẫu đã được thay chưa, và ghi tên toà có thẩm quyền theo tổ chức hiện hành.
Nghị quyết hướng dẫn Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 còn dùng được không?
Không nên trích làm căn cứ hiện hành, vì bộ luật nền đã được thay bằng Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nếu một ý trong đó vẫn đúng, hãy tìm điều tương ứng trong bộ luật 2015 và văn bản hướng dẫn mới để trích.
Có thể nộp đơn khởi kiện trực tuyến không?
Bộ luật và nghị quyết hướng dẫn cho phép gửi đơn, tài liệu bằng phương tiện điện tử. Cách làm cụ thể phụ thuộc hệ thống tiếp nhận hiện hành của toà án; hỏi bộ phận tiếp nhận của toà có thẩm quyền hoặc xem hướng dẫn chính thức.
Toà trả đơn vì chưa hoà giải tranh chấp đất thì làm gì?
Đọc kỹ thông báo để biết căn cứ, đối chiếu Luật Đất đai 2024 xem tranh chấp của bạn có thuộc diện phải hoà giải trước không và hoà giải ở đâu. Nếu đúng là thuộc diện, thực hiện hoà giải rồi nộp lại đơn; nếu cho rằng toà áp dụng sai, có thể khiếu nại trong thời hạn luật định.