Phần lớn lỗi khi đọc án lệ không nằm ở chỗ thiếu kiến thức, mà ở thói quen đọc nhanh: đọc tên rồi đoán nội dung, dùng bản chép lại không rõ nguồn, quên kiểm án lệ còn được áp dụng hay không, và đem cách hiểu "án lệ" của hệ thống nước ngoài vào bối cảnh Việt Nam. Mỗi lỗi đều có cách tránh đơn giản nếu biết trước.
Danh sách dưới đây gom từ những tình huống thường gặp ở đương sự tự tìm hiểu, sinh viên luật và người làm pháp chế mới vào nghề. Mỗi lỗi kèm dấu hiệu nhận ra và cách sửa. Các ví dụ đều là ví dụ giả định, không nhắm tới án lệ thật nào.
Vì sao lỗi đọc án lệ phổ biến
Án lệ là một nguồn còn khá mới ở Việt Nam so với luật thành văn. Phần lớn người dân, kể cả nhiều người làm việc với pháp luật hằng ngày, quen đọc điều luật: một câu, một quy tắc, áp dụng thẳng. Án lệ thì khác. Nó là một câu chuyện có thật được nén lại thành một cặp tình huống và giải pháp, và giá trị của nó nằm ở chỗ khớp giữa hai phần đó. Đọc án lệ như đọc điều luật, tức là chỉ nhặt câu kết luận, là gốc của nhiều lỗi kể dưới đây.
Lý do thứ hai là thông tin về án lệ lan truyền chủ yếu qua bản tóm tắt. Một án lệ được nhắc trên báo, trên mạng xã hội thường chỉ còn một câu: "toà đã công nhận…", "toà buộc phải…". Câu tóm tắt đó tiện để nhớ, nhưng đã mất các điều kiện, mất mốc thời gian, mất điều luật nền.
Lý do thứ ba là tâm lý của người đang có vụ việc. Khi đang lo lắng, người ta có xu hướng tìm thứ củng cố niềm tin của mình và lướt qua thứ làm lung lay nó. Biết trước điều này là cách tốt nhất để đọc chậm lại ở những chỗ bất lợi.
Nhóm lỗi về nguồn và tình trạng
Lỗi 1: dùng bản chép lại thay văn bản chính thức. Bài đăng trên mạng xã hội, diễn đàn, tài liệu ôn thi tự soạn có thể chép thiếu phần tình huống, nhầm số án lệ, thậm chí ghép đoạn của hai án lệ khác nhau. Cách sửa: trước khi trích hay dựa vào bất kỳ câu nào, mở văn bản trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao và so từng chữ.
Lỗi 2: không kiểm tình trạng hiện hành. Án lệ có thể bị thay thế hoặc bãi bỏ, và quy định nền có thể đã đổi. Người đọc thấy một án lệ trong giáo trình xuất bản nhiều năm trước rồi dùng ngay. Cách sửa: mỗi lần dùng, kiểm thông tin mới nhất về tình trạng của án lệ, ghi lại ngày kiểm.
Lỗi 3: quên thời điểm bắt đầu áp dụng. Án lệ được áp dụng từ một thời điểm sau ngày công bố theo quy định về án lệ, không phải từ ngày xảy ra vụ việc gốc. Một bản án ban hành trước thời điểm đó mà xử khác án lệ thì chưa thể nói là "trái án lệ". Cách sửa: ghi ngày công bố và đối chiếu với quy định hiện hành về thời điểm áp dụng.
Nhóm lỗi về nội dung
Lỗi 4: đọc tên rồi suy ra nội dung. Tên án lệ chỉ nêu vấn đề, không nêu điều kiện. Từ tên "về hiệu lực của hợp đồng…" có người kết luận "hợp đồng loại đó luôn có hiệu lực". Cách sửa: luôn đọc tình huống án lệ cùng giải pháp pháp lý trước khi nói án lệ "quy định" gì.
Lỗi 5: trích lời của đương sự hoặc toà cấp dưới như ý của án lệ. Văn bản án lệ chép lại lời trình bày các bên và phán quyết của toà cấp dưới, kể cả phán quyết bị sửa. Cách sửa: chỉ trích đoạn nhận định được chỉ định là nội dung án lệ; các đoạn khác ghi rõ là của ai.
Lỗi 6: bỏ một điều kiện trong tình huống. Đặc biệt là điều kiện phủ định như "không phản đối", "không có lý do chính đáng". Cách sửa: bóc tình huống thành danh sách điều kiện, đánh số, đối chiếu đủ từng điều kiện.
Lỗi 7: đem án lệ sang lĩnh vực khác. Một giải pháp về hợp đồng dân sự giữa cá nhân chưa chắc dùng được cho hợp đồng thương mại giữa doanh nghiệp, càng không thể tự động dùng cho quan hệ lao động hay hình sự. Cách sửa: đọc mục quy định pháp luật liên quan để biết án lệ giải thích luật nào, và chỉ dùng trong phạm vi luật đó.
Lỗi 8: hiểu án lệ Việt Nam theo kiểu án lệ Anh – Mỹ
Nhiều người biết khái niệm án lệ qua phim ảnh, sách về hệ thống pháp luật Anh – Mỹ, nơi bản án của toà cấp trên nói chung có tính ràng buộc với toà cấp dưới và luật được phát triển phần lớn qua các vụ việc. Đem hình dung đó vào Việt Nam dễ dẫn tới hai hiểu lầm ngược nhau.
Hiểu lầm thứ nhất là coi mọi bản án của toà cấp cao là án lệ. Ở Việt Nam, chỉ những bản án, quyết định được lựa chọn và công bố theo quy trình án lệ mới là án lệ; số lượng ít và được đánh số. Bản án khác, kể cả của Toà án nhân dân tối cao, là bản án thông thường có giá trị tham khảo.
Hiểu lầm thứ hai là coi án lệ ở Việt Nam chỉ là tài liệu tham khảo không có sức nặng. Thực tế, theo quy định hiện hành, toà phải nghiên cứu, áp dụng án lệ cho vụ việc tương tự, và nếu không áp dụng thì phải nêu rõ lý do. Án lệ ở Việt Nam là một nguồn được thừa nhận, chỉ khác ở cách hình thành và phạm vi.
Cách sửa: khi đọc tài liệu nước ngoài về án lệ, hãy coi đó là tư liệu so sánh. Khi đọc án lệ Việt Nam, dựa vào quy định về án lệ của Việt Nam.
Một hệ quả nhỏ nhưng hay gặp của lỗi này là cách gọi tên. Người quen tài liệu tiếng Anh hay dịch thẳng các khái niệm như "phần lập luận bắt buộc" và "nhận xét bên lề" rồi áp vào văn bản án lệ Việt Nam. Văn bản án lệ của ta đã có cấu trúc riêng với tình huống án lệ, giải pháp pháp lý và vị trí nội dung án lệ; dùng đúng các tên gọi này giúp người nghe hiểu ngay bạn đang nói tới phần nào, và tránh tranh luận vô ích về thuật ngữ.
Nhóm lỗi về cách dùng kết quả đọc
Lỗi 9: coi án lệ là bảo đảm thắng kiện. Án lệ cho biết toà phải giải quyết tình huống pháp lý ấy thế nào, không cho biết tình tiết trong vụ của bạn sẽ được chứng minh. Bên kia có thể đưa chứng cứ cho thấy một điều kiện không thoả. Cách sửa: tách hai câu hỏi "án lệ nói gì" và "vụ của mình chứng minh được gì", đánh giá riêng từng câu.
Lỗi 10: dừng ở một án lệ. Một vấn đề có thể có nhiều án lệ liên quan, có thể có nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán cùng đề cập, và luật mới có thể đã viết lại quy định. Đọc một án lệ rồi dừng dễ bỏ sót văn bản có giá trị cao hơn hoặc mới hơn. Cách sửa: tra theo từ khoá án lệ, đọc mục quy định liên quan, rồi tìm thêm văn bản hướng dẫn về cùng điều luật.
Thói quen đọc giúp tránh phần lớn các lỗi
Thói quen đầu tiên là đọc với bút trong tay. Gạch chân điều kiện, khoanh động từ chính của giải pháp, ghi số đoạn bên lề. Việc chép tay một vài câu chính buộc bạn đọc chậm hơn, và chính tốc độ chậm đó loại bỏ phần lớn lỗi bỏ sót điều kiện.
Thói quen thứ hai là luôn viết lại án lệ bằng một câu của mình, rồi so câu đó với văn bản gốc. Nếu câu của bạn rộng hơn, bạn đang đọc rộng; nếu hẹp hơn, bạn đang tự thêm điều kiện. Bài tập nhỏ này đặc biệt hữu ích với sinh viên và người mới vào nghề.
Thói quen thứ ba là tách rõ ba loại ghi chép: những gì văn bản nói, những gì bạn suy ra, và những gì còn chưa biết. Ba loại nên nằm ở ba chỗ khác nhau, có thể bằng ba màu mực. Khi đọc lại sau vài tuần, bạn sẽ không nhầm suy luận của mình với nội dung án lệ.
Thói quen cuối cùng là ghi ngày. Ngày đọc, ngày kiểm tình trạng, ngày đối chiếu với luật. Thông tin pháp lý có hạn sử dụng; ghi ngày giúp bạn biết lúc nào cần kiểm lại.
Bảng tự kiểm trước khi dùng một án lệ
Trước khi đưa một án lệ vào ghi chép, bài nghiên cứu hay trao đổi với người khác, bạn có thể đi qua bảng sau. Một ô "chưa" là một việc cần làm thêm.
| Câu hỏi | Đã làm | Chưa |
|---|---|---|
| Văn bản đang đọc lấy từ trang án lệ chính thức? | ||
| Đã kiểm tình trạng hiện hành, ghi ngày kiểm? | ||
| Đã ghi ngày công bố và thời điểm bắt đầu áp dụng? | ||
| Đã bóc tình huống thành danh sách điều kiện? | ||
| Đã khoanh đúng đoạn nhận định là nội dung án lệ? | ||
| Đã đối chiếu điều luật liên quan với văn bản hiện hành? | ||
| Đã tìm án lệ, nghị quyết hướng dẫn khác cùng vấn đề? |
Bảng này không dài, nhưng làm đủ bảy dòng là đã tránh được gần hết mười lỗi kể trên. Với vụ việc có tranh chấp thật, sau khi tự kiểm, bạn có thể trao đổi với luật sư hoặc người làm nghề để xem lại những điểm còn phân vân.
Câu hỏi thường gặp
Lỗi nào trong mười lỗi trên nguy hiểm nhất?
Lỗi trích nhầm lời của đương sự hoặc toà cấp dưới như ý của án lệ, vì nó có thể khiến bạn nói ngược hẳn điều án lệ khẳng định. Lỗi không kiểm tình trạng hiện hành đứng ngay sau, vì dựa vào một án lệ không còn áp dụng có thể làm hỏng cả hướng lập luận.
Giáo trình cũ có còn dùng để học án lệ được không?
Vẫn dùng được để hiểu phương pháp và lịch sử, nhưng thông tin về án lệ cụ thể và văn bản liên quan có thể đã lạc hậu. Mỗi án lệ trong giáo trình nên được kiểm lại trên trang án lệ chính thức và đối chiếu với văn bản pháp luật hiện hành.
Án lệ của nước ngoài có được dùng trong toà án Việt Nam không?
Án lệ nước ngoài không phải là án lệ theo pháp luật Việt Nam và không có giá trị như án lệ do Toà án nhân dân tối cao công bố. Nó có thể là tư liệu nghiên cứu, so sánh, nhưng không nên đưa vào lập luận như một căn cứ ràng buộc.
Đọc án lệ hình sự có khác án lệ dân sự không?
Phương pháp đọc tương tự: tình huống, giải pháp, quy định liên quan. Tuy nhiên, hình sự có những nguyên tắc riêng, chẳng hạn về áp dụng văn bản có lợi hay bất lợi cho người bị buộc tội, nên khi đọc án lệ hình sự cần chú ý thêm mốc thời gian của hành vi. Với vụ hình sự cụ thể, nên có luật sư.
Làm sao biết án lệ đang đọc có còn được áp dụng không?
Kiểm thông tin chính thức trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao và các thông báo về việc thay thế, bãi bỏ án lệ. Không nên kết luận chỉ dựa vào việc luật đã đổi hay vào bài viết của người khác, vì tình trạng án lệ được xác định theo quy trình riêng.
Có nên đọc bình luận án lệ của người khác không?
Nên, sau khi đã tự đọc văn bản gốc. Bình luận giúp thấy những góc nhìn khác, những điểm tranh cãi. Nhưng nếu đọc bình luận trước, bạn dễ tiếp nhận luôn cách hiểu của người bình luận, kể cả chỗ họ hiểu sai hoặc hiểu theo hướng có lợi cho một bên.