Giữa bước đề xuất và bước Hội đồng Thẩm phán biểu quyết có hai lớp sàng lọc mở: bản án đề xuất được đăng công khai để lấy ý kiến rộng rãi, sau đó hội đồng tư vấn án lệ gồm người trong và ngoài ngành toà án thảo luận và cho ý kiến. Hai lớp này nhằm phát hiện chỗ yếu của lập luận trước khi nó trở thành chuẩn mực ràng buộc.
Với luật sư, nhà nghiên cứu, pháp chế doanh nghiệp, đây là cửa sổ duy nhất để tác động đến nội dung án lệ bằng lập luận. Bài giải thích hai bước theo nguyên lý của nghị quyết về quy trình án lệ, rồi đi vào cách viết một góp ý có ích. Thời hạn lấy ý kiến và thành phần hội đồng tư vấn cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Lấy ý kiến rộng rãi: đăng gì và đăng ở đâu
Ở bước này, Toà án nhân dân tối cao đăng các bản án, quyết định đang được đề xuất phát triển thành án lệ, thường kèm phần dự thảo khái quát tình huống và giải pháp pháp lý, trên trang thông tin của mình. Một số đợt còn tổ chức hội thảo, toạ đàm với toà án địa phương, cơ sở đào tạo, đoàn luật sư. Văn bản được đăng trong một khoảng thời gian để mọi người gửi ý kiến.
Điều cần nhớ là thứ được đăng chưa phải án lệ. Nó có thể còn được sửa câu chữ phần khái quát, thu hẹp phạm vi, hoặc không được thông qua. Vì vậy trong hồ sơ vụ việc, nếu muốn nhắc đến một bản án đang lấy ý kiến, bạn chỉ nói đó là "bản án đang được đề xuất làm án lệ", và gọi đúng tên văn bản của nó.
Với người theo dõi chuyên môn, danh sách bản án đang lấy ý kiến là tín hiệu sớm về những vấn đề toà tối cao đang muốn thống nhất. Pháp chế doanh nghiệp đọc danh sách này có thể thấy trước hướng xử sắp được chuẩn hoá trong mảng của mình.
Hội đồng tư vấn án lệ: thành phần và vai trò
Hội đồng tư vấn án lệ do Chánh án Toà án nhân dân tối cao thành lập, thành phần theo các nghị quyết về quy trình án lệ thường gồm thẩm phán, chuyên gia, nhà khoa học pháp lý, đại diện giới luật sư và các cơ quan liên quan. Hội đồng thảo luận về bản án được đề xuất, cân nhắc ý kiến góp ý đã thu được, và có ý kiến về việc có nên phát triển bản án thành án lệ hay không.
Ý kiến của hội đồng tư vấn có giá trị tham khảo cho Hội đồng Thẩm phán, không có tính quyết định. Tuy nhiên vì hội đồng quy tụ nhiều góc nhìn ngoài ngành toà án, các phản biện nêu ở đây thường ảnh hưởng đến câu chữ cuối cùng của phần khái quát giải pháp pháp lý.
Quy trình đặt hội đồng tư vấn ở giữa vì một lý do thực tế: thẩm phán quen nhìn vấn đề từ góc xét xử, còn luật sư, giảng viên, doanh nghiệp nhìn từ góc người phải sống với hệ quả của án lệ. Kết hợp hai góc nhìn giúp phát hiện trường hợp nguyên tắc nghe hợp lý trong vụ gốc nhưng gây bất công ở vụ khác.
Viết một góp ý được tiếp thu: sáu bước
Góp ý cho dự thảo án lệ khác với bình luận một bản án trên báo. Người tiếp nhận cần thấy ngay bạn đồng ý hay không và vì sao. Trình tự gợi ý:
- Xác định rõ bạn góp ý cho bản án nào, phần nào: phần khái quát tình huống, giải pháp pháp lý, hay quy định liên quan.
- Nêu ngắn quan điểm: đồng ý phát triển thành án lệ, đồng ý nhưng cần sửa câu chữ, hay không nên phát triển.
- Đưa căn cứ pháp luật: điều luật, nghị quyết hướng dẫn, nguyên tắc chung liên quan, ghi đúng tên văn bản.
- Đưa căn cứ thực tiễn: bản án đã công bố xử khác, tình huống thường gặp mà nguyên tắc dự thảo sẽ cho kết quả bất hợp lý (ví dụ giả định cũng được nếu ghi rõ).
- Đề xuất câu chữ thay thế cụ thể nếu bạn cho rằng phần khái quát quá rộng hoặc quá hẹp.
- Ghi phạm vi bạn không chắc: phần nào là quan điểm cá nhân, phần nào là quan sát thực tiễn có căn cứ.
Một góp ý một trang có câu chữ thay thế cụ thể thường hữu ích hơn mười trang lập luận chung.
Các loại góp ý thường gặp và mức hữu ích
Từ các đợt lấy ý kiến công khai, có thể chia góp ý thành vài nhóm. Bảng dưới đây giúp bạn biết góp ý của mình rơi vào nhóm nào.
| Loại góp ý | Ví dụ cách nêu | Mức hữu ích |
|---|---|---|
| Phạm vi giải pháp quá rộng | "Nên giới hạn ở trường hợp bên nhận tiền là doanh nghiệp kinh doanh bất động sản" | Cao, nếu kèm lý do |
| Xung đột với văn bản khác | "Giải pháp này khác hướng dẫn tại nghị quyết X về cùng vấn đề" | Cao, nếu chỉ đúng văn bản |
| Luật làm nền sắp thay đổi | "Quy định nền đã được sửa ở luật mới, án lệ sẽ có tuổi thọ ngắn" | Cao |
| Bản án gốc có sai sót khác | "Phần tố tụng của bản án có vấn đề, chọn làm án lệ dễ gây hiểu lầm" | Trung bình đến cao |
| Đồng ý chung chung | "Bản án có tính chuẩn mực cao, nên thông qua" | Thấp |
| Bình luận đương sự | "Bị đơn trong vụ này rõ ràng gian dối" | Không hữu ích, nên tránh |
Góp ý mạnh nhất thường là góp ý chỉ ra một tình huống cụ thể mà nguyên tắc dự thảo xử sai.
Người dân bình thường có nên góp ý không
Có, nếu bạn từng ở trong một tranh chấp đúng loại tình huống đang được đề xuất. Người trong cuộc thấy được những chi tiết đời sống mà người làm luật dễ bỏ qua: cách giấy tờ thường được lập trong giao dịch thực tế, cách người ta hiểu một khoản tiền, những hệ quả mà một nguyên tắc tạo ra cho gia đình hay cửa hàng nhỏ.
Điều cần tránh là biến góp ý thành lời kể bức xúc về vụ của mình. Hãy mô tả tình huống điển hình, nêu vì sao nguyên tắc trong dự thảo có thể cho kết quả không hợp lý, và đề nghị điều chỉnh. Không cần dùng thuật ngữ; một đoạn văn rõ ràng có giá trị hơn một văn bản cố tỏ ra chuyên môn.
Nếu bạn đang có vụ việc liên quan trực tiếp đến bản án được đề xuất, nhớ rằng việc góp ý không ảnh hưởng đến vụ của bạn, và vụ của bạn vẫn được giải quyết theo pháp luật hiện hành tại thời điểm xét xử.
Một góp ý của người dân có thể ngắn: ví dụ giả định, một người bán hàng tạp hoá kể rằng ở chợ quê, việc "đưa trước ít tiền để giữ hàng" chưa bao giờ được hiểu là đặt cọc theo nghĩa bị phạt gấp đôi; nếu dự thảo coi mọi khoản đưa trước là tiền cọc, nhiều giao dịch nhỏ sẽ bị đẩy thành tranh chấp phạt cọc. Đoạn mô tả như vậy cho người soạn án lệ một góc nhìn mà hồ sơ vụ án gốc không có, và đó là lý do việc lấy ý kiến được mở rộng ra ngoài ngành toà án.
Sau khi lấy ý kiến: các kết cục có thể
Sau hai lớp sàng lọc, hồ sơ được trình Hội đồng Thẩm phán. Có ba kết cục chính: dự thảo được thông qua nguyên văn, được thông qua với phần khái quát đã chỉnh sửa, hoặc không được thông qua. Trường hợp không thông qua, bản án vẫn tồn tại như một bản án bình thường đã công bố, và vấn đề pháp lý có thể được giải quyết sau bằng một nghị quyết hướng dẫn, một bản án khác, hoặc khi luật được sửa.
Vì vậy khi theo dõi một dự thảo, bạn đừng chỉ đọc bản đăng lấy ý kiến mà cần đọc lại văn bản án lệ chính thức khi được công bố. Câu chữ có thể đã thay đổi, và chỉ câu chữ chính thức mới được trích trong hồ sơ.
So sánh bản dự thảo với bản chính thức cũng là một cách học. Những chỗ bị thu hẹp, thêm điều kiện hay đổi từ ngữ thường phản ánh đúng các phản biện đã được tiếp thu. Đọc hai bản cạnh nhau, bạn hiểu rõ hơn giới hạn của án lệ: nó áp dụng đến đâu và cố ý dừng lại ở đâu.
Đọc danh sách bản án đang lấy ý kiến để làm gì
Ngay cả khi không định góp ý, bạn vẫn nên lướt qua danh sách bản án đang được đề xuất. Danh sách này cho bạn mấy thông tin hữu ích:
- Những vấn đề pháp lý Toà án nhân dân tối cao đang ưu tiên thống nhất trong thời gian tới.
- Hướng lập luận mà các toà cấp dưới có thể bắt đầu tham khảo, dù chưa bắt buộc.
- Rủi ro cho các điều khoản hợp đồng mẫu đang dựa vào cách hiểu ngược với bản án đề xuất.
- Đề tài nghiên cứu, bài tập tình huống sát thực tiễn cho sinh viên và người mới vào nghề.
- Cơ hội góp tiếng nói của ngành nghề mình trước khi nguyên tắc trở thành ràng buộc.
Pháp chế doanh nghiệp có thể lập một bảng theo dõi nhỏ: tên bản án đề xuất, vấn đề pháp lý, liên quan đến điều khoản nào trong hợp đồng của mình, và trạng thái (đang lấy ý kiến, đã thành án lệ, không thông qua). Cập nhật vài tháng một lần là đủ.
Với đương sự đang có vụ kiện, danh sách này giúp hình dung toà có thể nghĩ theo hướng nào, nhưng không nên dựa vào bản án chưa thành án lệ như một căn cứ bắt buộc. Nếu muốn nêu nó trong hồ sơ, hãy gọi đúng là bản án đang được đề xuất, kèm lời trình bày vì sao lập luận đó hợp lý cho vụ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Góp ý cho dự thảo án lệ có được công khai không?
Tuỳ cách tổ chức từng đợt. Có đợt ý kiến được tổng hợp nêu tại hội thảo, có đợt chỉ được dùng nội bộ. Nếu bạn không muốn tên mình xuất hiện, ghi rõ yêu cầu đó khi gửi, nhưng nội dung góp ý vẫn nên viết như thể sẽ được đọc công khai.
Thời hạn lấy ý kiến dự thảo án lệ là bao lâu?
Thời hạn do nghị quyết về quy trình án lệ và thông báo của từng đợt quy định. Bài viết không nêu số ngày cụ thể vì văn bản có thể đã được thay; bạn xem thông báo đi kèm danh sách bản án đang lấy ý kiến.
Thành viên hội đồng tư vấn có được công bố danh tính không?
Thành phần hội đồng được xác định bằng quyết định của Chánh án Toà án nhân dân tối cao. Việc công bố danh sách tuỳ từng thời kỳ; điều quan trọng với người góp ý là hội đồng có người ngoài ngành toà án, nên lập luận thực tiễn được lắng nghe.
Có thể góp ý sau khi án lệ đã được công bố không?
Được, nhưng khi đó góp ý mang tính kiến nghị xem xét thay thế, bãi bỏ hoặc hướng dẫn thêm, không còn là góp ý cho dự thảo. Kiến nghị nên dựa vào thay đổi pháp luật hoặc hệ quả thực tiễn đã quan sát được.
Doanh nghiệp góp ý có bị coi là vận động lợi ích không?
Góp ý dựa trên lập luận pháp lý và mô tả tình huống điển hình của ngành là hợp lệ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi góp ý chỉ nhằm bảo vệ vị thế của một doanh nghiệp trong một vụ cụ thể. Cách an toàn là viết như một bên trong ngành, không nhắc vụ việc riêng.