Theo Bộ luật Hình sự, đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm; người đồng phạm có thể là người tổ chức, người thực hành, người xúi giục hoặc người giúp sức. Chữ quan trọng trong định nghĩa là "cố ý cùng": phải có sự thống nhất ý chí ở một mức nào đó, chỉ có mặt tại hiện trường thì chưa đủ.
Trong vụ nhiều người, câu hỏi "người này có phải đồng phạm không" và "người này chịu trách nhiệm tới đâu" thường gây tranh cãi lớn, nhất là khi một người làm vượt quá điều cả nhóm định làm. Đây là vùng mà án lệ và nghị quyết hướng dẫn có ý nghĩa thực tế. Bài này giải thích các tiêu chí đọc, không đánh giá vụ cụ thể nào và không thay cho ý kiến người bào chữa.
Bốn vai trong đồng phạm và điều thường được chứng minh
Bộ luật Hình sự phân bốn vai. Mỗi vai có dấu hiệu riêng mà cơ quan tố tụng phải chứng minh bằng sự kiện; khi đọc án lệ hay bản án, bạn tìm đoạn chứng minh tương ứng.
| Vai | Hiểu ngắn gọn | Sự kiện thường được soi |
|---|---|---|
| Người tổ chức | Chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện | Ai khởi xướng, ai phân công, ai quyết định thời điểm và cách làm |
| Người thực hành | Trực tiếp thực hiện hành vi được mô tả trong điều luật | Ai trực tiếp tác động, lấy tài sản, gây thương tích |
| Người xúi giục | Kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm | Lời nói, tin nhắn, lợi ích hứa hẹn trước khi người khác hành động |
| Người giúp sức | Tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện | Cung cấp phương tiện, chở đi, canh gác, hứa hẹn tiêu thụ tài sản từ trước |
Một người có thể đóng nhiều vai trong cùng vụ. Vai trò không đổi tội danh chung nhưng ảnh hưởng tới việc cá thể hoá trách nhiệm: toà xem tính chất, mức độ tham gia của từng người khi quyết định hình phạt.
Có mặt tại hiện trường chưa đủ thành đồng phạm
Nhiều gia đình hoảng hốt khi người thân bị triệu tập chỉ vì "có đi cùng". Về nguyên lý, đồng phạm đòi hỏi mỗi người cố ý tham gia vào việc thực hiện tội phạm và biết người khác cũng cố ý như vậy. Người đứng xem không làm gì, không có thoả thuận trước, không có hành vi tạo điều kiện, về nguyên tắc không phải đồng phạm. Tuy vậy, tuỳ hoàn cảnh, việc biết mà không tố giác hoặc không cứu giúp người bị nạn có thể bị xem xét theo những quy định khác của Bộ luật Hình sự.
Khó ở chỗ thống nhất ý chí không nhất thiết phải bàn bạc thành lời từ trước. Thực tiễn xét xử có những trường hợp ý chí được hình thành ngay tại chỗ: một người bắt đầu tấn công, người kia lao vào cùng đánh. Hành vi cùng lao vào đó cho thấy sự thống nhất. Ngược lại, người can ngăn hoặc bỏ đi cho thấy điều khác.
Vì vậy đọc án lệ về đồng phạm, bạn cần tìm đoạn toà nêu căn cứ cho thấy từng người biết gì và làm gì vào thời điểm nào. Kết luận "là đồng phạm" hay "không phải đồng phạm" chỉ chuyển được sang vụ khác khi các mốc biết và làm đó tương tự.
Thêm một chi tiết hay bị bỏ sót: người can ngăn hoặc rời đi nên có dấu vết cho thấy điều đó, như lời khai của người khác, hình ảnh camera, tin nhắn gửi đi ngay sau sự việc. Khi gia đình cung cấp thông tin cho người bào chữa, những dấu vết khách quan kiểu này có giá trị hơn nhiều so với lời khẳng định chung chung rằng người thân mình không liên quan.
Hành vi vượt quá của người đồng phạm: ai chịu phần nào
Nguyên tắc chung. Người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành. Nếu cả nhóm thống nhất đánh "dằn mặt" mà một người rút dao đâm gây chết người, câu hỏi đặt ra là những người còn lại có biết, có chấp nhận việc dùng dao không.
Biết mà để mặc thì khác. Nếu những người khác thấy người kia rút dao mà vẫn tiếp tục cùng tham gia, thực tiễn có thể coi họ đã chấp nhận hậu quả. Đây là điểm mà lập luận trong án lệ, bản án có giá trị tham khảo lớn, vì nó cho thấy toà rút ra sự "chấp nhận" từ những sự kiện nào.
Mức độ ý định ban đầu. Thống nhất gây thương tích khác thống nhất tước đoạt tính mạng. Khi hậu quả vượt mức ý định chung, trách nhiệm của từng người được xác định theo phạm vi họ đã cố ý cùng tham gia, cộng với những gì họ biết và chấp nhận trong lúc sự việc diễn ra.
Tình tiết định khung gắn với cách thức. Việc dùng hung khí nguy hiểm, nếu là tình tiết định khung, chỉ áp cho người biết hoặc chấp nhận việc dùng hung khí đó. Bài về tình tiết định khung trong danh mục này đi sâu hơn điểm này.
Người giúp sức: ranh giới với che giấu và không tố giác
Người giúp sức tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm, và điều kiện đó phải gắn với tội phạm đang hoặc sắp được thực hiện. Một dạng hay gây tranh luận là hứa hẹn trước sẽ cất giấu, tiêu thụ tài sản sau khi người khác chiếm đoạt. Lời hứa trước khi tội phạm xảy ra có thể khiến người đó trở thành người giúp sức, vì nó củng cố ý chí của người thực hành.
Nếu không có hứa hẹn trước, việc cất giấu hoặc tiêu thụ tài sản sau khi biết rõ là do người khác phạm tội mà có thì không phải đồng phạm của tội ban đầu, mà có thể cấu thành tội danh riêng mà Bộ luật Hình sự quy định cho hành vi chứa chấp, tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có. Tương tự, che giấu tội phạm và không tố giác tội phạm là những tội độc lập, với điều kiện và ngoại lệ riêng, trong đó có quy định riêng đối với người thân thích trong một số trường hợp.
Ranh giới này nằm ở thời điểm: có thoả thuận, hứa hẹn trước khi tội phạm hoàn thành hay không. Khi đọc bản án, hãy tìm đoạn xác định thời điểm đó và chứng cứ chứng minh nó, thường là tin nhắn, lời khai về các cuộc gặp trước.
Lỗi hay gặp khi gia đình tự đọc án lệ về đồng phạm
Gia đình người bị khởi tố trong vụ nhiều người thường tìm án lệ với hy vọng chứng minh người thân "chỉ đi cùng". Những lỗi sau làm việc đọc kém giá trị:
- Chỉ dựa vào lời kể của người thân, trong khi hồ sơ có những lời khai và chứng cứ khác mà gia đình chưa biết.
- Coi việc không trực tiếp ra tay là đủ để không phải đồng phạm, bỏ qua vai giúp sức và xúi giục.
- So vụ của mình với án lệ ở kết quả cuối cùng mà không so mốc thời gian ai biết gì.
- Lấy lập luận trong vụ của tội này áp sang tội khác có cấu trúc khác.
- Gửi đơn trích án lệ trực tiếp mà không trao đổi với người bào chữa, khiến lập luận mâu thuẫn với lời khai.
Cách làm tốt hơn là viết ra những gì gia đình biết, đánh dấu chỗ chưa chắc, rồi để người bào chữa đối chiếu với hồ sơ. Đọc án lệ để hiểu khung, không để tự kết luận.
Góc người bị hại: đồng phạm và trách nhiệm bồi thường
Với người bị hại trong vụ nhiều người gây ra, câu hỏi đồng phạm không chỉ là câu hỏi về hình phạt. Nó còn liên quan tới việc ai phải bồi thường. Theo nguyên tắc của pháp luật dân sự, nhiều người cùng gây thiệt hại thì phải liên đới bồi thường, và phần trách nhiệm của từng người được xác định tương ứng với mức độ lỗi; nếu không xác định được mức độ lỗi thì chia đều. Trong vụ án hình sự, phần dân sự này thường được giải quyết cùng lúc trong bản án.
Liên đới có ý nghĩa thực tế: người bị hại có quyền yêu cầu bất kỳ người nào trong số những người liên đới thực hiện toàn bộ nghĩa vụ bồi thường, rồi người đã bồi thường đòi lại phần của những người còn lại. Khi một người trong nhóm không có tài sản, quy định này giúp người bị hại không bị thiệt. Vì vậy, việc xác định đúng những ai là đồng phạm ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng nhận được bồi thường.
Khi đọc án lệ hoặc bản án về đồng phạm, người bị hại nên đọc cả phần quyết định về trách nhiệm dân sự, xem toà chia phần bồi thường theo tiêu chí nào và có tuyên liên đới hay không. Các khoản bồi thường cụ thể và cách tính là đề tài riêng; ở đây chỉ cần nắm rằng câu hỏi ai là đồng phạm và câu hỏi ai phải bồi thường đi liền với nhau.
So vụ việc với một án lệ về đồng phạm
Khi đã có trong tay một án lệ hoặc bản án có vẻ liên quan, bạn có thể so theo trình tự sau. Mọi ví dụ trong bài đều là ví dụ giả định.
- Vẽ dòng thời gian của vụ gốc: trước khi gặp nhau, lúc bàn bạc, lúc hành động, sau khi hành động.
- Ghi trên dòng thời gian mỗi người biết gì và làm gì ở từng mốc, theo những gì án lệ ghi nhận.
- Vẽ dòng thời gian tương tự cho vụ bạn quan tâm, chỉ ghi điều có căn cứ, đánh dấu điều chưa rõ.
- So hai dòng thời gian ở các mốc quyết định: thời điểm phát sinh ý định chung, thời điểm có hung khí, thời điểm có người dừng lại.
- Kiểm điều luật trong án lệ và tình trạng hiện hành của án lệ trên trang Toà án nhân dân tối cao.
- Mang bản so sánh tới người bào chữa và hỏi: những mốc nào trong hồ sơ khác với hiểu biết của gia đình.
Dòng thời gian là công cụ đơn giản nhưng hiệu quả, vì toàn bộ chế định đồng phạm xoay quanh câu hỏi ai biết gì vào lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Chở bạn đến chỗ đánh nhau có bị coi là đồng phạm không?
Tuỳ việc người chở có biết mục đích và có thống nhất với người kia hay không. Biết rõ đi để đánh người mà vẫn chở có thể bị xem là giúp sức; chở mà không biết mục đích thì về nguyên tắc khác. Kết luận phụ thuộc chứng cứ trong hồ sơ.
Đồng phạm có bị xử cùng mức án không?
Không nhất thiết. Các đồng phạm cùng chịu trách nhiệm về tội đã cùng thực hiện, nhưng hình phạt được cá thể hoá theo tính chất, mức độ tham gia và tình tiết riêng của từng người, như nhân thân, việc bồi thường, thái độ khai báo.
Người tự ý dừng giữa chừng có còn là đồng phạm không?
Bộ luật Hình sự có quy định về tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, kể cả trong đồng phạm, với điều kiện người đó đã ngăn chặn hoặc làm hết sức để ngăn chặn việc thực hiện tội phạm. Chỉ bỏ về thường chưa đủ; cần đối chiếu điều luật hiện hành.
Có án lệ nào về hành vi vượt quá của người đồng phạm không?
Đây là vùng thực tiễn hay tranh luận nên có thể có án lệ hoặc hướng dẫn liên quan. Cách chắc chắn là tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao với từ khoá đồng phạm và vượt quá, đọc phần khái quát nội dung, không dựa vào số hiệu được nhắc lại trên mạng.
Người dưới 18 tuổi trong vụ đồng phạm được xử thế nào?
Người dưới 18 tuổi phạm tội được áp dụng các nguyên tắc riêng của Bộ luật Hình sự, ưu tiên giáo dục, với hình phạt nhẹ hơn. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự và danh mục tội cũng có quy định riêng. Vụ có người chưa thành niên luôn nên có người bào chữa.
Gia đình có nên tự gửi án lệ về đồng phạm cho toà không?
Gia đình có thể gửi ý kiến, nhưng trong vụ nhiều người, lời khai của các bị can, bị cáo đan xen nhau. Lập luận nên do người bào chữa đưa ra trên cơ sở hồ sơ để tránh mâu thuẫn và tránh ảnh hưởng tới người khác trong vụ.