Trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, toà tính theo các khoản luật liệt kê cho từng loại thiệt hại (tài sản, sức khoẻ, tính mạng, danh dự), cộng khoản bù tổn thất tinh thần do các bên thoả thuận hoặc toà xác định trong trần luật định; mức bồi thường giảm tương ứng nếu bên bị thiệt hại cũng có lỗi. Với thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ như xe cơ giới, chủ sở hữu hoặc người chiếm hữu phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ một số trường hợp luật định.
Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao có nghị quyết riêng hướng dẫn áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thay cho văn bản hướng dẫn cũ. Bài này không ghi số hiệu nghị quyết đó; bạn tra trên trang văn bản của Toà án nhân dân tối cao, đọc nguyên văn và kiểm tình trạng hiện hành trước khi viện dẫn. Các con số trần trong bài lấy từ Bộ luật Dân sự 2015.
Căn cứ phát sinh trách nhiệm và các nguyên tắc toà áp dụng
Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp bộ luật hoặc luật khác quy định khác. Người gây thiệt hại không phải bồi thường khi thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, trừ khi có thoả thuận hoặc luật quy định khác.
Điều 585 đặt các nguyên tắc: thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời; các bên có thể thoả thuận về mức, hình thức, phương thức bồi thường. Người chịu trách nhiệm có thể được giảm mức bồi thường nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của mình. Khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế, các bên có quyền yêu cầu thay đổi. Bên bị thiệt hại có lỗi trong việc gây thiệt hại thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra; bên có quyền, lợi ích bị xâm phạm không được bồi thường nếu thiệt hại xảy ra do không áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại cho chính mình.
Khác bồi thường do vi phạm hợp đồng, ở đây khả năng kinh tế của người gây thiệt hại có thể là căn cứ giảm mức bồi thường, với điều kiện họ không có lỗi hoặc chỉ có lỗi vô ý. Đây là điểm hai bên hay tranh luận trong vụ tai nạn giao thông, va chạm giữa hàng xóm.
Các khoản bồi thường theo loại thiệt hại
Bảng tóm theo Điều 589 đến Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015. Mức lương cơ sở dùng làm đơn vị tính trần tổn thất tinh thần do Nhà nước quy định theo từng thời kỳ; tra mức hiện hành tại thời điểm giải quyết.
| Loại thiệt hại | Các khoản được tính | Trần bù tổn thất tinh thần khi không thoả thuận được |
|---|---|---|
| Tài sản | Tài sản bị mất, huỷ hoại, hư hỏng; lợi ích gắn với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất, giảm sút; chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục | Không có khoản tinh thần riêng trong điều luật này |
| Sức khoẻ | Chi phí cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; chi phí và thu nhập mất của người chăm sóc | Không quá 50 lần mức lương cơ sở |
| Tính mạng | Các khoản như thiệt hại sức khoẻ trước khi chết; chi phí mai táng hợp lý; tiền cấp dưỡng cho người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng | Không quá 100 lần mức lương cơ sở, cho người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất |
| Danh dự, nhân phẩm, uy tín | Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút | Không quá 10 lần mức lương cơ sở |
Trần tổn thất tinh thần là mức tối đa khi các bên không thoả thuận được, không phải mức đương nhiên. Toà cân nhắc mức độ tổn thương, hoàn cảnh, để quyết định một con số trong khung. Thoả thuận giữa các bên có thể cao hơn, vì luật để các bên tự thoả thuận trước.
Lỗi hỗn hợp: khi người bị thiệt hại cũng có lỗi
Chia theo mức độ lỗi. Khi cả hai bên đều có lỗi, toà xác định mức độ lỗi của mỗi bên và chia trách nhiệm tương ứng. Ví dụ giả định: va chạm xe máy, một bên đi sai làn, bên kia chạy quá tốc độ; toà có thể xác định mỗi bên một phần lỗi và mỗi bên tự chịu phần thiệt hại tương ứng.
Căn cứ xác định lỗi. Hồ sơ của cơ quan chức năng như biên bản hiện trường, kết luận về nguyên nhân là chứng cứ quan trọng nhưng không ràng buộc tuyệt đối toà dân sự. Toà vẫn đánh giá tổng hợp các chứng cứ khác.
Không hạn chế thiệt hại. Người bị thương không đi điều trị theo chỉ định, để vết thương nặng thêm, có thể không được bồi thường phần thiệt hại tăng thêm đó.
Lỗi không xác định được. Khi không xác định được mức độ lỗi của từng bên, hướng xử thường là chia đều. Đây là lý do bên nào có chứng cứ rõ về lỗi của bên kia thì nên đưa ra sớm.
Nguồn nguy hiểm cao độ: bồi thường cả khi không có lỗi
Điều 601 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê nguồn nguy hiểm cao độ gồm phương tiện giao thông vận tải cơ giới, hệ thống tải điện, nhà máy công nghiệp đang hoạt động, vũ khí, chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ, thú dữ và các nguồn nguy hiểm khác do luật quy định. Chủ sở hữu, người chiếm hữu nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại do nguồn đó gây ra, cả khi không có lỗi.
Ngoại lệ là thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại, hoặc thiệt hại xảy ra trong trường hợp bất khả kháng hoặc tình thế cấp thiết, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Khi nguồn nguy hiểm bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật, người chiếm hữu trái pháp luật phải bồi thường; chủ sở hữu có lỗi trong việc để nguồn nguy hiểm bị chiếm hữu trái pháp luật thì phải liên đới.
Trong vụ tai nạn giao thông, câu hỏi thường gặp là người lái không phải chủ xe thì ai bồi thường. Hướng xử phụ thuộc vào việc người lái đang chiếm hữu, sử dụng xe hợp pháp theo thoả thuận với chủ xe hay không, có đang thực hiện công việc được giao hay không. Khi gặp tình huống này, bạn tra trong nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán về bồi thường ngoài hợp đồng xem có phần giải thích về nguồn nguy hiểm cao độ không, và đọc nguyên văn.
Người chưa thành niên, người làm công gây thiệt hại
Bộ luật Dân sự có quy định riêng về năng lực chịu trách nhiệm bồi thường theo độ tuổi. Người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ phải bồi thường toàn bộ; nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản của con để bồi thường phần còn thiếu. Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi gây thiệt hại thì phải bồi thường bằng tài sản của mình; nếu không đủ thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu.
Với người làm công, pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao, sau đó có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả theo quy định. Câu hỏi then chốt là thiệt hại có phát sinh “trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao” hay không, chẳng hạn tài xế công ty chạy xe đi việc riêng ngoài giờ.
Những quy định này có câu chữ kỹ thuật; khi vụ của bạn rơi vào đây, đọc nguyên văn điều luật và tra xem nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán có phần tương ứng hay không.
Những khoản hay bị giảm hoặc bác trong vụ thiệt hại sức khoẻ
Đọc các bản án đã công bố về bồi thường sức khoẻ, có thể thấy một số khoản thường bị toà giảm hoặc bác, dù người bị thiệt hại thật sự đã chi:
- Chi phí thuốc bổ, thực phẩm chức năng không có chỉ định của bác sĩ điều trị.
- Chi phí điều trị ở cơ sở ngoài, giá cao, khi không chứng minh được việc chuyển tuyến là cần thiết.
- Thu nhập bị mất của người lao động tự do chỉ dựa vào lời khai, không có chứng cứ về thu nhập trung bình thực tế.
- Ngày công người chăm sóc vượt quá thời gian điều trị, hoặc nhiều người cùng chăm cho một bệnh nhân.
- Chi phí đi lại bằng phương tiện không phù hợp hoặc không có chứng từ.
- Mức bù tổn thất tinh thần đề xuất ở trần mà không chỉ ra mức độ tổn thương tương ứng.
Biết trước những khoản này, bên bị thiệt hại có thể chủ động xin chỉ định của bác sĩ, giữ hoá đơn đúng, chứng minh thu nhập bằng giấy tờ, để yêu cầu không bị cắt giảm vì lý do hình thức.
Lập yêu cầu bồi thường ngoài hợp đồng cho có căn cứ
Dù bạn là bên bị thiệt hại hay bên bị yêu cầu bồi thường, trình tự dưới giúp đưa con số về đúng khung luật.
- Xác định loại thiệt hại: tài sản, sức khoẻ, tính mạng hay danh dự, vì mỗi loại có danh mục khoản tính khác nhau.
- Gom chứng từ chi phí: hoá đơn viện phí, thuốc, đi lại, sửa chữa; giữ cả bản gốc.
- Chứng minh thu nhập bị mất: hợp đồng lao động, bảng lương, xác nhận thu nhập; với lao động tự do, chứng cứ về thu nhập trung bình thực tế.
- Tính khoản bù tinh thần trong khung luật, kèm lý do cho mức đề xuất.
- Thu thập chứng cứ về lỗi của mỗi bên: biên bản, ảnh, video, người làm chứng.
- Xem có bảo hiểm liên quan không, vì bảo hiểm có thể chi trả một phần trước.
- Thương lượng trên bảng tính; không được thì khởi kiện trong thời hiệu.
Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường ngoài hợp đồng có giới hạn tính từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm; đừng để kéo dài vì mải thương lượng. Với thương tích nặng hoặc tử vong, nhiều bên liên quan, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem sơ bộ các khoản có thể yêu cầu trước khi ngồi vào bàn thương lượng.
Câu hỏi thường gặp
Mức lương cơ sở để tính tổn thất tinh thần lấy ở thời điểm nào?
Hướng phổ biến là lấy mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết bồi thường. Vì quy định về mức lương cơ sở có thể thay đổi theo chính sách tiền lương, bạn kiểm văn bản hiện hành và đọc nguyên văn hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán về điểm này.
Người gây tai nạn đã bị xử lý hình sự thì còn phải bồi thường dân sự không?
Có. Trách nhiệm hình sự và trách nhiệm bồi thường dân sự là hai việc khác nhau. Phần bồi thường thường được giải quyết cùng vụ án hình sự; nếu chưa giải quyết hoặc được tách ra, người bị thiệt hại có thể yêu cầu trong vụ án dân sự riêng.
Đã nhận tiền bồi thường theo thoả thuận rồi có đòi thêm được không?
Thoả thuận tự nguyện có giá trị ràng buộc. Nếu sau đó thiệt hại phát sinh thêm mà lúc thoả thuận không lường được, như biến chứng nặng, hoặc mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế, luật cho phép yêu cầu thay đổi mức bồi thường. Cần chứng cứ y tế về diễn biến mới.
Hàng xóm xây nhà làm nứt nhà mình thì là bồi thường ngoài hợp đồng phải không?
Đúng, trừ khi giữa hai bên có hợp đồng liên quan. Bộ luật Dân sự còn có quy định riêng về bồi thường thiệt hại do nhà cửa, công trình xây dựng gây ra. Chứng cứ quan trọng là hiện trạng nhà mình trước khi bên kia thi công và kết quả giám định nguyên nhân vết nứt.
Bị thương do chó nhà hàng xóm cắn thì ai chịu?
Bộ luật Dân sự quy định chủ sở hữu súc vật phải bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra; nếu người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm súc vật gây thiệt hại thì người đó bồi thường, và nguyên tắc chung về lỗi của người bị thiệt hại vẫn được áp dụng. Bạn giữ hồ sơ y tế, chứng cứ về việc chó thả rông, người làm chứng.