Án lệ là phần lập luận trong một bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực, được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn, thông qua và công bố để toà các cấp nghiên cứu, áp dụng cho vụ tương tự; toà không áp dụng thì phải nêu rõ lý do. Bản án đã công bố trên cổng của toà án là bản án thông thường được đăng công khai, chỉ có giá trị tham khảo về thực tiễn xét xử.
Hai loại văn bản trông giống nhau vì đều có phần nội dung vụ án, nhận định và quyết định. Khác biệt nằm ở nguồn gốc, ở hình thức trình bày và nhất là ở sức nặng khi bạn đưa ra trước toà. Hiểu rõ chỗ khác nhau giúp bạn không gọi một bản án bình thường là "án lệ", cũng không bỏ qua giá trị thật của những bản án đã công bố.
Bảng so sánh nhanh
Bảng dưới tóm lược khác biệt theo nguyên lý chung của pháp luật hiện hành; chi tiết thủ tục cụ thể bạn đối chiếu với văn bản đang có hiệu lực.
| Tiêu chí | Án lệ | Bản án đã công bố |
|---|---|---|
| Ai quyết định | Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn, thông qua | Toà xét xử vụ việc ban hành; được công bố theo quy định chung |
| Số lượng | Ít, được chọn lọc | Rất nhiều |
| Hình thức | Có số án lệ, khái quát tình huống, giải pháp pháp lý, từ khoá | Theo mẫu bản án, không có phần khái quát |
| Giá trị với toà ở vụ sau | Phải nghiên cứu, áp dụng cho vụ tương tự; không áp dụng phải nêu lý do | Tham khảo, không ràng buộc |
| Khi trích dẫn | Ghi số án lệ và nội dung án lệ | Ghi số, ngày, toà ban hành và nói rõ là bản án tham khảo |
| Tình trạng | Có thể bị thay thế, bãi bỏ | Có thể bị huỷ, sửa ở cấp sau |
Hai dòng quan trọng nhất là giá trị với toà ở vụ sau và cách trích dẫn. Một bản án đã công bố, dù của toà cấp cao, vẫn không trở thành án lệ nếu không qua quy trình lựa chọn và công bố án lệ.
Vì sao án lệ có sức nặng hơn
Một bản án thông thường chỉ giải quyết vụ việc giữa các bên trong vụ đó. Toà ở vụ khác có thể đồng ý hoặc không đồng ý với lập luận của nó mà không cần giải thích. Án lệ thì khác: theo quy định, toà phải nghiên cứu, áp dụng án lệ để giải quyết vụ việc tương tự, bảo đảm những vụ việc có tình huống pháp lý như nhau được giải quyết như nhau; trường hợp không áp dụng phải phân tích, lập luận, nêu rõ lý do trong bản án, quyết định.
Sức nặng đó đến từ quy trình. Trước khi thành án lệ, một bản án đã được đề xuất, lấy ý kiến, xem xét về tính thuyết phục và tính khái quát, rồi mới được thông qua. Phần tình huống và giải pháp được viết lại để dùng cho vụ khác, chứ không chỉ để giải quyết một vụ.
Chính vì vậy, gọi nhầm một bản án là án lệ không làm nó nặng ký thêm, mà còn làm người nghe nghi ngờ phần còn lại của lập luận. Ngược lại, gọi đúng tên một án lệ và chỉ đúng nội dung án lệ khiến toà phải xem xét nghiêm túc.
Giá trị thật của bản án đã công bố
Bản án thông thường không có giá trị như án lệ, nhưng không có nghĩa là vô dụng. Việc công bố bản án, quyết định của toà án trên cổng thông tin điện tử (trừ những loại thuộc diện không công bố theo quy định) cho người dân, doanh nghiệp và người làm nghề một kho tư liệu rất lớn về cách toà các nơi đã xử những tranh chấp cụ thể.
Từ kho đó, bạn có thể thấy những vấn đề nào toà thường tranh cãi, chứng cứ nào thường được chấp nhận, những điều khoản hợp đồng nào hay dẫn tới tranh chấp. Đọc nhiều bản án cùng loại cũng cho thấy xu hướng, chẳng hạn toà ở nhiều nơi cùng hiểu một quy định theo một cách, hoặc ngược lại, hiểu rất khác nhau. Khi các toà hiểu khác nhau về một vấn đề, đó thường là chỗ sau này có hướng dẫn hoặc án lệ.
Khi dùng bản án đã công bố trong lập luận, bạn nêu nó như một ví dụ về thực tiễn xét xử, ghi rõ số, ngày, toà ban hành, và nói thẳng rằng đây là bản án tham khảo. Toà có thể cân nhắc, nhưng không có nghĩa vụ phải theo hay phải giải thích vì sao không theo.
Cách nhận biết nhanh văn bản đang đọc là loại nào
Có những trang tổng hợp đặt cả án lệ và bản án dưới cùng một mục "án lệ", khiến người đọc dễ nhầm. Một vài dấu hiệu để phân biệt:
- Án lệ có số hiệu dạng số thứ tự, năm và ký hiệu AL; bản án có số theo sổ của toà xét xử kèm ký hiệu loại vụ việc.
- Án lệ có mục khái quát nội dung với tình huống án lệ và giải pháp pháp lý ngay ở đầu; bản án đi thẳng vào thông tin vụ việc.
- Án lệ có mục nguồn án lệ chỉ ra bản án gốc; bản án không có mục này.
- Án lệ có mục quy định pháp luật liên quan và từ khoá án lệ; bản án chỉ viện dẫn điều luật trong phần nhận định và quyết định.
- Văn bản án lệ chính thức được đăng ở trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao; bản án được đăng ở cổng công bố bản án, quyết định.
Nếu một trang gọi văn bản là "án lệ" nhưng không có các dấu hiệu trên, hãy coi đó là bản án tham khảo cho tới khi kiểm được trên nguồn chính thức. Trên các nhóm mạng xã hội, chữ "án lệ" hay bị dùng rộng để chỉ bất kỳ bản án nào có kết quả đáng chú ý.
Đọc mỗi loại với mục đích khác nhau
Với án lệ, mục đích là nắm chính xác tình huống và giải pháp pháp lý để biết vụ của bạn có thuộc phạm vi đó không. Bạn đọc kỹ từng chữ của phần khái quát và đoạn nhận định được chỉ định, kiểm tình trạng hiện hành, rồi mới đối chiếu với tình tiết của mình. Một án lệ đọc kỹ có giá trị hơn mười án lệ đọc lướt.
Với bản án đã công bố, mục đích thường là tìm khuôn mẫu: đọc nhiều bản án để thấy toà hay xử thế nào. Ở đây không cần đọc từng chữ của một bản án, mà cần đọc đủ nhiều bản án cùng loại và ghi chép có hệ thống: toà nào, năm nào, tình tiết chính, kết quả, lý do. Cần cẩn trọng với việc khái quát từ vài bản án, vì bản án được công bố không đại diện đầy đủ cho mọi vụ đã xử.
Một bẫy hay gặp là đọc một bản án có kết quả thuận lợi cho mình rồi kết luận "toà đã xử như vậy thì vụ mình cũng sẽ vậy". Bản án đó có thể đã bị sửa ở cấp sau, có thể có tình tiết khác mà phần công bố không thể hiện hết, và trên hết không ràng buộc toà đang xử vụ của bạn.
Ví dụ giả định: một vấn đề, hai loại tư liệu
Giả sử bạn đang tìm hiểu tranh chấp về tiền đặt cọc khi bên nhận cọc không giao được tài sản vì tài sản đang bị kê biên. Tìm theo từ khoá, bạn thấy một án lệ giả định có tình huống gần giống và hàng chục bản án đã công bố về tiền cọc, mỗi bản một kết quả.
Cách xử lý hợp lý là đọc án lệ trước và đọc thật kỹ: tình huống của nó yêu cầu những điều kiện gì, giải pháp là gì, quy định nền còn giữ nguyên không. Sau đó mới mở các bản án, nhưng với một câu hỏi cụ thể trong đầu: bản án này có tình tiết nào khác với tình huống án lệ không, và toà xử thế nào trước tình tiết đó. Bạn xếp các bản án thành hai nhóm: nhóm có tình tiết giống án lệ và nhóm khác ở một điều kiện nào đó.
Kết quả của cách đọc này không phải là một danh sách "bản án có lợi", mà là một bức tranh: án lệ đặt chuẩn ở đâu, và thực tiễn xét xử xử lý ra sao ở những vùng án lệ không phủ tới. Bức tranh đó có ích cho cả hai bên trong tranh chấp, và cho người soạn hợp đồng đặt cọc về sau.
Nếu đọc ngược lại, bắt đầu từ các bản án, bạn dễ bị cuốn theo bản án có kết quả bắt mắt và bỏ qua chuẩn mà án lệ đã đặt ra.
Khi án lệ và bản án đã công bố có vẻ ngược nhau
Kiểm thời điểm. Bản án ban hành trước ngày án lệ được áp dụng có thể chưa chịu tác động của án lệ. Bản án ban hành sau mà vẫn xử khác có thể có lý do riêng đã được nêu.
Kiểm tình huống. Rất nhiều trường hợp "ngược nhau" thực ra là hai tình huống khác nhau ở một điều kiện quyết định. Đọc lại phần tình tiết của bản án để tìm điều kiện đó.
Đọc lý do không áp dụng. Nếu bản án có nhắc tới án lệ và nêu lý do không áp dụng, phần lý do này rất đáng đọc: nó cho biết toà đã phân biệt tình huống thế nào.
Ưu tiên án lệ khi lập luận. Giữa một án lệ còn được áp dụng và một bản án tham khảo, án lệ có giá trị cao hơn. Nếu vụ việc phức tạp và bạn không chắc cách cân nhắc, hãy trao đổi với luật sư hoặc người làm nghề để được xem cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Bản án của Toà án nhân dân tối cao có tự động là án lệ không?
Không. Một bản án hoặc quyết định chỉ trở thành nguồn của án lệ khi được lựa chọn, thông qua và công bố theo quy trình án lệ. Phần lớn quyết định của toà cấp cao nhất vẫn là bản án, quyết định thông thường, có giá trị tham khảo cao nhưng không phải án lệ.
Có thể dùng bản án đã công bố để thuyết phục toà không?
Có thể, với tư cách ví dụ về thực tiễn xét xử. Bạn nên ghi đầy đủ số, ngày, toà ban hành và nêu tình tiết tương đồng. Toà có thể tham khảo nhưng không có nghĩa vụ phải theo, nên phần lập luận chính vẫn phải dựa vào quy định pháp luật và chứng cứ của vụ.
Bản án đã công bố có thể bị gỡ hay sửa không?
Bản án có thể bị huỷ, sửa ở cấp xét xử sau hoặc qua thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Khi dùng một bản án để tham khảo, bạn nên kiểm xem nó đã có hiệu lực chưa và có văn bản nào sau đó thay đổi kết quả không.
Một vụ việc có thể vừa có án lệ vừa có nhiều bản án liên quan không?
Có. Thường thì trước khi có án lệ, toà ở nhiều nơi đã xử những vụ cùng loại với các cách hiểu khác nhau, và án lệ ra đời để thống nhất. Sau án lệ, các bản án mới về loại vụ đó thường bám theo án lệ hoặc giải thích lý do không áp dụng.
Đọc bao nhiêu bản án thì đủ để kết luận về xu hướng xét xử?
Không có con số chuẩn. Vài bản án chỉ cho thấy khả năng, chưa phải xu hướng. Nên đọc từ nhiều toà, nhiều năm và ghi chép có hệ thống; đồng thời nhớ rằng bản án được công bố không đại diện đủ cho mọi vụ đã xử, nên kết luận phải thận trọng.
Toà không áp dụng án lệ mà không nêu lý do thì sao?
Theo nguyên tắc, khi không áp dụng án lệ cho vụ tương tự, toà phải phân tích, lập luận, nêu rõ lý do. Nếu bạn cho rằng toà đã bỏ qua án lệ mà không giải thích, đó có thể là nội dung để nêu trong kháng cáo hoặc đề nghị xem xét lại theo thủ tục, nên trao đổi với người làm nghề để đánh giá.