Một án lệ không có giá trị áp dụng ngay khi Hội đồng Thẩm phán biểu quyết thông qua. Mốc pháp lý là ngày Chánh án Toà án nhân dân tối cao ký quyết định công bố; từ ngày đó phải qua một thời hạn do nghị quyết về quy trình án lệ quy định thì các toà mới phải nghiên cứu, áp dụng án lệ cho vụ việc tương tự đang giải quyết. Thời hạn này cho các toà, luật sư, đương sự có thời gian tiếp cận văn bản.
Câu hỏi thực tế hay gặp là: vụ của mình đang xử sơ thẩm khi án lệ ra đời thì sao, đang ở phúc thẩm thì sao, và bản án đã có hiệu lực từ trước có bị lật lại không. Bài trả lời theo nguyên lý. Số ngày của thời hạn chờ và câu chữ chính xác bạn đối chiếu nghị quyết hiện hành, vì quy trình án lệ đã từng được thay bằng văn bản mới (Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP được thay bằng Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP) và có thể tiếp tục được điều chỉnh sau khi Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 có hiệu lực.
Ba mốc thời gian cần phân biệt
Nhiều tài liệu viết gộp "án lệ có hiệu lực từ ngày…", dễ gây nhầm. Thực ra có ba mốc khác nhau:
| Mốc | Điều gì xảy ra | Ý nghĩa với người đọc |
|---|---|---|
| Ngày Hội đồng Thẩm phán thông qua | Dự thảo án lệ được biểu quyết chấp thuận | Chưa phải căn cứ để viện dẫn; chờ quyết định công bố |
| Ngày Chánh án ký quyết định công bố | Án lệ chính thức ra đời, được đánh số dạng số/năm/AL | Mốc để tính thời hạn chờ; ghi mốc này khi trích dẫn |
| Ngày bắt đầu áp dụng | Sau thời hạn chờ tính từ ngày công bố | Từ đây toà phải nghiên cứu, áp dụng cho vụ việc tương tự |
Khi đọc một bài viết nói "án lệ mới có hiệu lực", hãy kiểm xem tác giả đang nói mốc nào. Trong văn bản gửi toà, ghi số hiệu, ngày công bố và, nếu cần, ngày bắt đầu áp dụng là cách ít gây tranh cãi nhất.
Thông tin về ba mốc này nằm trong chính quyết định công bố và trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao. Các trang tổng hợp ngoài đôi khi chỉ ghi năm, đủ để tra cứu nhưng không đủ để lập luận về thời điểm áp dụng.
Vì sao lại có thời hạn chờ
Thời hạn chờ không phải thủ tục hình thức. Án lệ ràng buộc mọi toà trong cả nước, nhưng thẩm phán ở từng toà cần thời gian nhận văn bản, đọc, thảo luận trong toà về cách áp dụng. Luật sư, pháp chế doanh nghiệp cũng cần thời gian cập nhật. Nếu án lệ áp dụng ngay trong ngày công bố, một phiên toà diễn ra hôm sau có thể bị coi là "không áp dụng án lệ" chỉ vì chưa kịp biết.
Cách thiết kế này tương tự cách luật và văn bản quy phạm pháp luật thường có khoảng cách giữa ngày thông qua và ngày có hiệu lực. Khác biệt là án lệ không tạo ra quy tắc mới hoàn toàn như luật, mà chủ yếu chuẩn hoá cách hiểu một quy định đã có. Vì vậy khoảng chờ của án lệ thường ngắn hơn nhiều so với luật.
Đối với người đang có vụ việc, thời hạn chờ còn có một ý nghĩa thực tế: nếu bạn biết một án lệ phù hợp vừa được công bố, bạn có thời gian để bổ sung lập luận vào văn bản ý kiến trước phiên toà. Đừng đợi đến hôm xét xử mới nêu, vì khi đó bên kia và hội đồng xét xử chưa kịp xem xét.
Vụ đang giải quyết ở sơ thẩm, phúc thẩm khi án lệ ra đời
Vụ đang ở giai đoạn sơ thẩm. Nếu đến thời điểm toà xét xử, án lệ đã qua thời hạn chờ và vụ việc có tình huống tương tự, toà phải nghiên cứu, áp dụng; không áp dụng thì phải nêu lý do. Ngày thụ lý vụ án không phải là mốc quyết định, mốc là thời điểm toà ra phán quyết.
Vụ đang ở giai đoạn phúc thẩm. Toà phúc thẩm xem xét lại vụ án tại thời điểm xét xử phúc thẩm. Nếu án lệ phù hợp đã được áp dụng chính thức khi toà phúc thẩm xử, các bên có thể viện dẫn, và toà phúc thẩm cũng có nghĩa vụ nghiên cứu. Tuy vậy bản án sơ thẩm ra trước khi án lệ có giá trị áp dụng không bị coi là sai chỉ vì khác án lệ.
Vụ đã xét xử xong, bản án đã có hiệu lực. Án lệ ra đời sau không tự động làm bản án cũ sai. Kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm có căn cứ riêng do luật tố tụng quy định; việc xuất hiện một án lệ mới nhìn chung không nằm trong các căn cứ đó. Nếu bạn đang ở tình huống này, nên hỏi luật sư thay vì tự suy luận.
Vụ đang tạm đình chỉ. Khi vụ việc được giải quyết tiếp, toà xem xét án lệ có giá trị áp dụng tại thời điểm đó.
Án lệ hình sự và nguyên tắc không hồi tố bất lợi
Trong hình sự, thời điểm áp dụng án lệ còn chịu thêm một tầng nguyên tắc. Luật hình sự nhìn chung không cho phép áp dụng quy định mới theo hướng bất lợi cho người phạm tội đối với hành vi xảy ra trước khi quy định đó có hiệu lực. Án lệ không phải luật, nhưng nếu một án lệ hình sự xác định cách hiểu nghiêm khắc hơn so với cách nhiều toà đang hiểu, câu hỏi về việc có được áp dụng cho hành vi xảy ra trước đó hay không là vấn đề tranh luận chuyên môn thật sự.
Ngược lại, án lệ hình sự có lợi cho người phạm tội thường được hiểu là có thể xem xét áp dụng cho vụ việc đang giải quyết. Trước khi lập luận, bạn đọc nguyên văn nghị quyết về quy trình án lệ đang có hiệu lực xem có điều khoản riêng cho án lệ hình sự hay không, và đọc cùng nguyên tắc hiệu lực theo thời gian của Bộ luật Hình sự.
Đây là mảng mà người nhà bị can, bị cáo không nên tự lập luận. Chuyên mục án lệ hình sự của trang có bài riêng về áp dụng án lệ có lợi, bất lợi; trong vụ việc cụ thể, cần luật sư bào chữa.
Cách xác định một án lệ đã áp dụng được cho vụ của bạn chưa
Năm bước kiểm trước khi đưa án lệ vào văn bản gửi toà:
- Tìm văn bản án lệ trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao, ghi số hiệu đúng dạng số/năm/AL.
- Đọc quyết định công bố đi kèm để lấy ngày công bố chính xác, không dựa vào năm trong số hiệu.
- Đối chiếu thời hạn chờ theo nghị quyết về quy trình án lệ đang có hiệu lực để xác định ngày bắt đầu áp dụng.
- So ngày bắt đầu áp dụng với ngày dự kiến xét xử hoặc ngày mở phiên họp, phiên đối thoại tiếp theo của vụ bạn.
- Kiểm án lệ có bị thay thế, bãi bỏ sau đó hay không; nếu có, xác định từ ngày nào.
Năm bước này mất chừng nửa giờ, nhưng tránh được tình huống viện dẫn một án lệ chưa áp dụng được hoặc đã hết giá trị áp dụng.
Ví dụ giả định: một vụ đặt cọc kéo dài qua ngày án lệ được công bố
Ví dụ giả định: bà H. khởi kiện đòi phạt cọc vì bên bán nhà không chịu ký hợp đồng chuyển nhượng. Toà thụ lý đầu năm, đến giữa năm mới mở phiên hoà giải. Trong khoảng đó, Toà án nhân dân tối cao công bố một án lệ mới về đúng loại tình huống: bên nhận cọc không giao kết được vì một trở ngại nằm ngoài ý chí của họ. Bên bán biết tin và muốn dùng án lệ này để thoát phạt cọc.
Câu hỏi đầu tiên không phải "án lệ nói gì" mà "đến ngày xét xử, án lệ đã có giá trị áp dụng chưa". Nếu phiên toà diễn ra sau thời hạn chờ, hội đồng xét xử phải nghiên cứu án lệ. Câu hỏi thứ hai mới là tình huống có thật sự tương tự không: trở ngại trong vụ của bên bán có đúng là khách quan, hay do chính họ chậm làm giấy tờ. Ngày ký hợp đồng đặt cọc, dù trước khi án lệ ra đời, không làm thay đổi kết luận về việc toà phải nghiên cứu án lệ.
Phía bà H. cũng không bị động. Bà có thể chuẩn bị lập luận rằng tình tiết quyết định khác với án lệ, ví dụ trở ngại đã được bên bán biết từ trước khi nhận cọc. Cả hai bên đều cần làm việc này trong thời hạn chờ, trước phiên toà, chứ không phải đến lúc tranh luận mới đọc án lệ lần đầu.
Ví dụ cho thấy thời điểm áp dụng chỉ mở cửa cho án lệ bước vào vụ việc. Sau đó, mọi thứ vẫn quay về phép so tình tiết, vốn là nội dung của chuyên mục viện dẫn án lệ trên trang.
Những nhầm lẫn hay gặp về thời điểm áp dụng
Nhầm lẫn thứ nhất: lấy năm trong số hiệu làm năm áp dụng. Số hiệu ghi năm công bố, nhưng án lệ công bố cuối năm có thể chỉ bắt đầu áp dụng sang năm sau. Khi lập luận về thời điểm, đừng dựa vào số hiệu.
Nhầm lẫn thứ hai: cho rằng tranh chấp phát sinh trước khi án lệ ra đời thì không áp dụng án lệ. Trong dân sự, án lệ thường làm rõ cách hiểu một quy định đã có từ trước, nên vụ việc phát sinh trước ngày công bố nhưng được xét xử sau ngày bắt đầu áp dụng vẫn thuộc phạm vi nghiên cứu, áp dụng án lệ. Hệ quả này khác với luật mới, vốn có quy định chuyển tiếp riêng.
Nhầm lẫn thứ ba: nghĩ rằng toà phúc thẩm sẽ sửa bản án sơ thẩm chỉ vì án lệ mới ra đời trong lúc chờ phúc thẩm. Toà phúc thẩm vẫn xét toàn bộ căn cứ, chứng cứ; án lệ là một yếu tố lập luận, không phải lý do tự động để sửa án.
Câu hỏi thường gặp
Thời hạn chờ trước khi áp dụng án lệ là bao nhiêu ngày?
Thời hạn do nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán về quy trình án lệ quy định, và văn bản quy trình đã từng được thay một lần nên con số có thể khác giữa bản cũ và bản thay thế. Để tránh ghi sai, bạn đối chiếu điều khoản về thời điểm áp dụng trong nghị quyết đang có hiệu lực.
Án lệ công bố trong lúc vụ của mình đang hoà giải ở toà thì có dùng được không?
Bạn có thể dùng án lệ như một lập luận trong phiên hoà giải để hai bên thấy hướng xử nếu đưa ra xét xử, kể cả trước ngày bắt đầu áp dụng, miễn là nói rõ tình trạng của nó. Tuy nhiên trong phán quyết, toà chỉ bị ràng buộc khi án lệ đã có giá trị áp dụng.
Bản án đã có hiệu lực trái với án lệ mới có bị kháng nghị không?
Việc kháng nghị giám đốc thẩm phải dựa vào căn cứ do luật tố tụng quy định. Sự xuất hiện một án lệ mới thường không phải căn cứ độc lập để lật lại bản án đã có hiệu lực trước đó. Tình huống cụ thể nên trao đổi với luật sư.
Ngày công bố án lệ tra ở đâu?
Ngày công bố ghi trong quyết định công bố án lệ của Chánh án Toà án nhân dân tối cao và trên trang án lệ của toà. Một số tài liệu tổng hợp chỉ ghi năm, nên khi lập luận về thời điểm, bạn cần ngày cụ thể từ nguồn chính thức.
Toà có thể áp dụng án lệ trước ngày bắt đầu áp dụng không?
Trước mốc đó, án lệ chưa ràng buộc nhưng toà vẫn có thể tham khảo lập luận như tham khảo một bản án đã công bố. Phán quyết khi đó dựa vào quy định pháp luật và lập luận của chính toà, không viện dẫn như căn cứ bắt buộc.