Án lệ bị thay thế hoặc bãi bỏ khi nó không còn phù hợp, thường vì quy định pháp luật làm nền đã được sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc bãi bỏ, hoặc vì tình hình thực tiễn thay đổi khiến giải pháp pháp lý không còn hợp lý. Việc này do Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao quyết định và được Chánh án công bố, giống như cách án lệ ra đời. Từ thời điểm được xác định trong quyết định, các toà không còn áp dụng án lệ đó.
Bài trình bày nguyên lý của cơ chế này, phân biệt ba tình huống hay bị lẫn: án lệ bị bãi bỏ chính thức, án lệ còn trong danh sách nhưng luật nền đã đổi, và toà không áp dụng án lệ trong một vụ cụ thể. Bài không liệt kê án lệ cụ thể nào đã bị bãi bỏ; danh sách và tình trạng hiện hành bạn tra trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao.
Những lý do khiến một án lệ bị xem xét thay thế, bãi bỏ
Theo tinh thần các nghị quyết về quy trình án lệ, các lý do chính gồm:
- Luật nền thay đổi: quy định pháp luật mà án lệ giải thích bị sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc bãi bỏ, khiến giải pháp pháp lý không còn phù hợp.
- Tình hình thay đổi: điều kiện kinh tế, xã hội đổi khác, giải pháp từng hợp lý nay dẫn đến kết quả không công bằng.
- Có giải pháp tốt hơn: một bản án mới có lập luận đầy đủ hơn cho cùng vấn đề, được phát triển thành án lệ thay thế.
- Mâu thuẫn được phát hiện: giải pháp trong án lệ xung đột với văn bản quy phạm pháp luật hoặc nghị quyết hướng dẫn ban hành sau.
- Đã được luật hoá: nội dung án lệ được đưa thẳng vào luật mới, án lệ không còn cần thiết như một nguồn riêng.
Trường hợp cuối thường bị bỏ quên: một án lệ "thành công" đến mức nhà làm luật đưa nguyên tắc của nó vào luật thì bản thân án lệ có thể hết vai trò. Đây là dấu hiệu của một án lệ tốt, không phải án lệ sai.
Ngoài ra, các toà, cá nhân, cơ quan, tổ chức cũng có thể kiến nghị xem xét lại một án lệ khi thấy nó không còn phù hợp, tương tự như kênh đề xuất bản án làm án lệ.
Thay thế khác bãi bỏ ở chỗ nào
Bãi bỏ nghĩa là án lệ chấm dứt giá trị áp dụng mà không có án lệ khác đứng vào chỗ đó. Vấn đề pháp lý khi ấy được giải quyết bằng quy định pháp luật mới, nghị quyết hướng dẫn, hoặc để toà tự lập luận theo luật hiện hành.
Thay thế nghĩa là có một án lệ mới đưa ra giải pháp khác hoặc đầy đủ hơn cho cùng vấn đề, và án lệ cũ hết giá trị. Với người đọc, thay thế đòi hỏi bạn phải đọc cả hai: án lệ cũ để hiểu vì sao các bản án trước đó xử như vậy, án lệ mới để biết hướng xử hiện nay.
Trong cả hai trường hợp, quyết định đều phải được công bố. Một án lệ không "tự hết hạn" vì quá lâu không ai viện dẫn, cũng không hết giá trị vì một toà nào đó tuyên bố không áp dụng. Chỉ quyết định của cấp có thẩm quyền mới chấm dứt giá trị áp dụng chính thức của nó.
Ba tình huống hay bị lẫn
Phân biệt rõ ba tình huống dưới đây giúp bạn tránh nói sai trong hồ sơ, kiểu "án lệ này đã bị bãi bỏ" trong khi thực ra nó chỉ không được áp dụng trong một vụ.
| Tình huống | Ai quyết định | Phạm vi | Cách viết đúng trong hồ sơ |
|---|---|---|---|
| Án lệ bị thay thế, bãi bỏ chính thức | Hội đồng Thẩm phán, Chánh án công bố | Toàn quốc, mọi vụ từ thời điểm xác định | "Án lệ … đã bị bãi bỏ/thay thế theo quyết định ngày …" |
| Án lệ còn trong danh sách nhưng luật nền đã đổi | Chưa có quyết định; từng toà cân nhắc | Từng vụ cụ thể | "Quy định làm nền của án lệ … đã được thay bằng …, nên đề nghị không áp dụng" |
| Toà không áp dụng án lệ trong một vụ | Hội đồng xét xử vụ đó, phải nêu lý do | Chỉ vụ đó | "Bản án số … không áp dụng án lệ … với lý do …" |
Tình huống thứ hai là vùng xám thường gặp nhất sau mỗi đợt sửa luật lớn, như khi Bộ luật Dân sự, Luật Đất đai, luật về doanh nghiệp được thay. Án lệ vẫn nằm trong danh sách, nhưng lập luận dựa vào điều luật cũ; mỗi bên sẽ có lập luận riêng về việc nó còn phù hợp không.
Khi rơi vào vùng xám này, đừng khẳng định với toà rằng án lệ "đã hết hiệu lực". Hãy trình bày cụ thể điều luật nền đã đổi ra sao và vì sao sự thay đổi đó làm giải pháp không còn khớp với vụ đang xét.
Hệ quả với vụ việc đang giải quyết và đã giải quyết
Với vụ đang giải quyết, từ thời điểm án lệ hết giá trị áp dụng theo quyết định, toà không còn nghĩa vụ nghiên cứu, áp dụng nó. Nếu bạn đã viện dẫn án lệ đó trong văn bản trước đây, nên bổ sung văn bản ý kiến cập nhật, chuyển lập luận sang quy định pháp luật hiện hành hoặc án lệ thay thế. Giữ nguyên lập luận cũ dễ bị bên kia phản bác và làm giảm độ tin cậy của cả văn bản.
Với vụ đã giải quyết xong khi án lệ còn giá trị áp dụng, việc án lệ bị bãi bỏ sau đó nhìn chung không làm bản án cũ trở thành sai. Bản án được đánh giá theo pháp luật và án lệ có giá trị tại thời điểm xét xử. Muốn xem xét lại bản án đã có hiệu lực phải đi theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm với căn cứ riêng.
Với người soạn hợp đồng, việc một án lệ bị thay thế là tín hiệu để rà soát lại điều khoản đã viết dựa trên hướng xử cũ. Những điều khoản phạt, đặt cọc, lãi, bảo đảm thường là nơi chịu ảnh hưởng đầu tiên.
Vì sao án lệ Việt Nam cần cơ chế bãi bỏ rõ ràng
Ở các nước theo truyền thống thông luật, án lệ cũ thường bị "vượt qua" ngầm khi toà cấp cao hơn xử khác, và người đọc phải tự lần theo các bản án sau để biết một án lệ còn sống không. Việt Nam chọn cách ngược lại: án lệ được lựa chọn và công bố bằng quyết định, nên cũng phải chấm dứt bằng quyết định. Cách này giúp người đọc biết chắc tình trạng của án lệ chỉ bằng cách tra danh sách chính thức.
Hạn chế của cách làm này là độ trễ. Từ lúc luật nền thay đổi đến lúc có quyết định bãi bỏ có thể mất một thời gian, và trong khoảng đó, vùng xám tồn tại như mô tả ở trên. Đây là lý do vì sao, ngoài việc tra tình trạng chính thức, bạn luôn phải đọc lại phần quy định pháp luật liên quan trong chính văn bản án lệ và so với luật hiện hành.
Cơ chế bãi bỏ bằng quyết định còn có lợi cho chính toà án: thẩm phán ở toà khu vực không phải tự gánh rủi ro khi gạt một án lệ đã lỗi thời. Khi tình trạng được tuyên bố chính thức, mọi toà cùng chuyển sang hướng xử mới một lúc, hạn chế cảnh cùng một thời điểm toà này còn áp dụng, toà kia đã thôi.
Theo dõi thế nào để không bỏ lỡ một quyết định thay thế, bãi bỏ
Pháp chế doanh nghiệp, luật sư và người đang theo một vụ kiện kéo dài có thể dựng thói quen theo dõi đơn giản sau:
- Lập danh sách ngắn những án lệ bạn đang dựa vào trong hợp đồng mẫu hoặc trong vụ việc, mỗi dòng ghi số hiệu, ngày công bố, quy định làm nền.
- Mỗi quý mở trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao, kiểm tình trạng từng án lệ trong danh sách, ghi ngày kiểm.
- Khi có luật mới hoặc luật sửa đổi trong mảng của bạn, đánh dấu những án lệ có quy định làm nền nằm trong phần bị sửa để đọc lại ngay, không đợi quyết định chính thức.
- Theo dõi danh sách bản án đang lấy ý kiến: một bản án mới cùng vấn đề có thể là dấu hiệu án lệ cũ sắp được thay thế.
- Khi thấy quyết định thay thế, bãi bỏ, cập nhật ngay các văn bản đang dùng: hợp đồng mẫu, ghi chú tư vấn, văn bản ý kiến đang chuẩn bị gửi toà.
Danh sách này không cần công cụ phức tạp; một bảng tính vài chục dòng là đủ với phần lớn doanh nghiệp. Điều quan trọng là cột "ngày kiểm" luôn được cập nhật, vì một lập luận dựa vào án lệ mà không biết lần cuối kiểm tình trạng là khi nào thì không đáng tin.
Với đương sự cá nhân, chỉ cần làm bước thứ hai cho vài án lệ liên quan, ngay trước khi nộp văn bản ý kiến và trước ngày xét xử.
Những câu nên tránh khi nói về án lệ đã cũ
"Án lệ này lỗi thời rồi, không ai dùng nữa." Ít được viện dẫn không đồng nghĩa với hết giá trị áp dụng. Chỉ quyết định chính thức mới chấm dứt giá trị áp dụng.
"Luật mới có hiệu lực nên mọi án lệ theo luật cũ đều hết hiệu lực." Không đúng. Án lệ nào giải thích một khái niệm vẫn được luật mới giữ nguyên thì có thể vẫn phù hợp. Phải xét từng án lệ.
"Toà X không áp dụng án lệ này, vậy là nó bị bãi bỏ." Một bản án không áp dụng án lệ chỉ có giá trị trong vụ đó, kèm lý do riêng.
"Nghe nói án lệ này sắp bị bãi bỏ." Thông tin đang lấy ý kiến hay đang đề xuất chưa làm thay đổi tình trạng. Viện dẫn tình trạng hiện hành, có thể nhắc thêm việc đang được xem xét nếu có nguồn chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Có danh sách các án lệ đã bị bãi bỏ không?
Tình trạng từng án lệ, gồm việc bị thay thế hoặc bãi bỏ nếu có, được ghi nhận trên trang án lệ của Toà án nhân dân tối cao cùng quyết định tương ứng. Bạn nên tra trực tiếp ở đó thay vì dựa vào danh sách tổng hợp trên mạng, vốn có thể chưa cập nhật.
Án lệ bị bãi bỏ có còn đáng đọc không?
Có. Án lệ đã bị bãi bỏ vẫn giúp hiểu vì sao các bản án trong giai đoạn trước xử như vậy, và vì sao pháp luật sau đó thay đổi. Với sinh viên luật, so sánh án lệ cũ với quy định mới là bài học tốt về sự phát triển của pháp luật.
Đương sự có thể kiến nghị bãi bỏ một án lệ không?
Cá nhân, cơ quan, tổ chức có thể gửi kiến nghị xem xét lại án lệ không còn phù hợp đến Toà án nhân dân tối cao. Kiến nghị nên nêu cụ thể quy định đã thay đổi hoặc hệ quả bất hợp lý quan sát được. Kiến nghị không làm thay đổi vụ việc đang giải quyết của bạn.
Một án lệ có thể bị bãi bỏ một phần không?
Một văn bản án lệ có thể chứa nhiều nội dung; việc xử lý từng phần phụ thuộc quyết định cụ thể. Khi đọc quyết định thay thế, bãi bỏ, bạn xem kỹ phạm vi được nêu để biết phần nào còn, phần nào hết giá trị.
Toà không áp dụng án lệ vì luật nền đã đổi thì có sai không?
Không sai nếu toà nêu rõ lý do trong bản án, vì luật tố tụng cho phép không áp dụng án lệ khi có lý do và phải ghi lý do. Đánh giá lý do đó đúng hay không là việc của cấp xét xử cao hơn nếu có kháng cáo, kháng nghị.