Trong tranh chấp hợp đồng song vụ, toà thường phải trả lời câu hỏi ai vi phạm trước, và câu trả lời dựa trên ba thứ: hợp đồng có ghi rõ thứ tự và thời hạn của từng nghĩa vụ không, mỗi bên đã thông báo cho nhau những gì và khi nào, và bên kia phản hồi ra sao. Khi hợp đồng không có lịch rõ ràng và các bên chỉ trao đổi bằng lời, việc xác định trở thành cuộc đối chọi lời khai.
Bài này viết cho người soạn và người thực hiện hợp đồng: cách toà thường lần lại thứ tự sự kiện, những điều khoản giúp trả lời câu hỏi đó ngay từ văn bản, và thói quen ghi nhận trong suốt quá trình. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định, áp dụng cho hợp đồng mua bán, dịch vụ, thi công nhỏ, thuê tài sản.
Vì sao “ai trước” lại quyết định cả vụ
Hợp đồng song vụ là hợp đồng mà mỗi bên đều có nghĩa vụ với bên kia: bên bán giao hàng, bên mua trả tiền; bên thi công làm xong hạng mục, chủ nhà thanh toán đợt. Bộ luật Dân sự có quy định về quyền hoãn thực hiện nghĩa vụ trong hợp đồng song vụ: bên phải thực hiện trước có thể hoãn nếu khả năng thực hiện của bên kia bị giảm sút nghiêm trọng, và bên phải thực hiện sau có thể chờ bên kia thực hiện trước.
Điều đó có nghĩa là cùng một hành vi, ví dụ ngừng thanh toán, có thể là vi phạm hoặc là quyền chính đáng, tuỳ ai đến lượt trước. Chủ nhà ngừng trả đợt ba vì bên thi công chưa làm xong hạng mục thì có thể đúng; nhưng nếu hợp đồng quy định trả đợt ba theo ngày chứ không theo hạng mục, thì chính chủ nhà lại vi phạm.
Khi đã xác định ai vi phạm trước, các hệ quả khác đi theo: ai phải bồi thường, ai bị phạt vi phạm, bên kia có quyền huỷ bỏ hoặc đơn phương chấm dứt hay không. Vì vậy, đọc bản án về tranh chấp hợp đồng, bạn sẽ thấy phần lớn công sức của toà nằm ở việc dựng lại dòng thời gian.
Toà dựng lại dòng thời gian từ đâu
Văn bản hợp đồng và phụ lục. Điểm xuất phát luôn là các mốc ghi trong hợp đồng. Mốc càng cụ thể, càng ít chỗ cho tranh luận. Mốc kiểu “sau khi hoàn thành” mà không định nghĩa hoàn thành là gì sẽ phải được làm rõ bằng chứng cứ khác.
Chứng từ thanh toán. Ngày chuyển khoản, nội dung chuyển khoản cho biết bên trả tiền đã làm gì vào lúc nào.
Biên bản giao nhận, nghiệm thu. Đây là chứng cứ về nghĩa vụ của bên giao hàng, bên làm dịch vụ. Biên bản ghi rõ tình trạng, có chữ ký hai bên là chứng cứ mạnh.
Tin nhắn, thư điện tử qua lại. Thông báo chậm trễ, đề nghị gia hạn, lời nhắc, lời từ chối. Toà đặc biệt chú ý tới việc bên kia có phản đối nội dung thông báo hay không.
Lời khai và người làm chứng. Được xem xét, nhưng khi đối chọi nhau và không có chứng cứ khác hỗ trợ, giá trị thường hạn chế.
Điều khoản giúp trả lời câu hỏi ai trước
Bảng dưới gợi ý cách viết lại những câu hay gây tranh cãi. Câu chữ cụ thể cần điều chỉnh theo hợp đồng của bạn.
| Câu hay gặp | Vấn đề khi tranh chấp | Cách viết rõ hơn |
|---|---|---|
| Thanh toán khi hoàn thành công việc | Không rõ hoàn thành là gì, ai xác nhận | Thanh toán trong số ngày nhất định kể từ ngày ký biên bản nghiệm thu; nêu cách xử lý nếu một bên không ký |
| Giao hàng trong tháng | Ngày nào trong tháng, giao ở đâu | Giao trước ngày cụ thể tại địa điểm cụ thể, bên mua xác nhận khi nhận |
| Hai bên phối hợp thực hiện | Không biết ai làm việc gì trước | Liệt kê nghĩa vụ từng bên theo thứ tự, có ngày |
| Nếu có vướng mắc hai bên bàn bạc | Không có thời hạn bàn bạc, không có hệ quả | Bên phát hiện vướng mắc thông báo trong số ngày nhất định; nếu không thống nhất được trong thời hạn thì áp dụng phương án dự phòng |
| Bên vi phạm phải bồi thường | Không rõ thế nào là vi phạm | Định nghĩa vi phạm theo mốc; cho thời hạn khắc phục sau thông báo |
Bảng không làm hợp đồng dài thêm nhiều, nhưng mỗi dòng loại bỏ một chỗ toà phải suy đoán.
Thói quen ghi nhận trong lúc thực hiện
Hợp đồng tốt mà thực hiện lỏng lẻo vẫn dẫn tới cãi nhau. Năm thói quen dưới đây ít tốn công.
- Mỗi khi hoàn thành nghĩa vụ của mình, nhắn cho bên kia một tin ngắn: đã làm gì, ngày nào, chứng từ kèm theo.
- Khi thấy mình có thể trễ, thông báo trước khi đến hạn, nêu lý do và đề nghị mốc mới. Đừng im lặng tới khi bị nhắc.
- Khi bên kia trễ, gửi tin nhắc ghi rõ nghĩa vụ nào, đến hạn ngày nào, đề nghị hoàn thành trước ngày nào.
- Khi đồng ý gia hạn hoặc thay đổi, chốt lại bằng tin nhắn hoặc phụ lục có xác nhận của cả hai.
- Lưu tin nhắn, thư điện tử theo từng hợp đồng; sao lưu ra nơi khác ngoài điện thoại.
Những tin nhắn này không cần văn phong pháp lý. Chúng chỉ cần rõ ngày, rõ việc, rõ người gửi người nhận.
Trước khi ngừng thực hiện hay chấm dứt hợp đồng
Nhiều người, khi thấy bên kia chậm, liền tự ngừng phần việc của mình hoặc tuyên bố chấm dứt hợp đồng. Hành động đó có thể đúng, nhưng cũng có thể biến bạn thành bên vi phạm nếu điều kiện chưa đủ. Bộ luật Dân sự quy định bên huỷ bỏ hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng phải thông báo ngay cho bên kia, và nếu không thông báo mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.
Trước khi ngừng hoặc chấm dứt, hãy kiểm lại: hợp đồng có cho bạn quyền đó không, trong điều kiện nào; bên kia đã được thông báo và cho thời hạn khắc phục chưa; vi phạm của bên kia có phải là vi phạm nghiêm trọng theo nghĩa luật dùng không. Ghi lại câu trả lời cho từng câu, kèm chứng cứ.
Khi số tiền lớn hoặc hợp đồng còn nhiều nghĩa vụ chưa thực hiện, việc chấm dứt sai có hậu quả nặng. Đó là lúc nên hỏi người làm nghề trước khi gửi thông báo, vì thông báo đã gửi thì khó rút lại.
Đọc bản án để nhận ra mẫu hình
Khi đọc các bản án về tranh chấp hợp đồng thi công, mua bán hàng hoá, dịch vụ, bạn sẽ thấy vài mẫu hình lặp lại. Bên có thói quen thông báo bằng văn bản thường được toà tin hơn bên chỉ khai bằng lời. Bên im lặng khi nhận thông báo bất lợi thường gặp khó khi sau này muốn phản bác. Bên tự ý dừng mà không thông báo thường bị coi là có lỗi, dù bên kia cũng chậm.
Những mẫu hình này không phải quy tắc, nhưng chúng gợi ý cách hành xử khôn ngoan: nói rõ, ghi lại, phản hồi kịp thời. Với người soạn hợp đồng, chúng gợi ý cần có điều khoản về cách thông báo và hệ quả của việc im lặng.
Một điều khoản như “thông báo được coi là đã nhận sau số ngày nhất định kể từ khi gửi tới địa chỉ, số điện thoại, thư điện tử ghi trong hợp đồng; bên nhận không phản đối trong thời hạn thì coi như chấp nhận nội dung về sự kiện” giúp giảm đáng kể tranh cãi. Điều khoản kiểu này cần cân nhắc kỹ cho phù hợp với giao dịch cụ thể.
Hợp đồng sửa nhà, thi công nhỏ: nơi câu hỏi này hay nổ ra nhất
Hợp đồng sửa chữa, xây nhà ở giữa chủ nhà và một đội thợ là loại có nhiều tranh chấp về thứ tự nghĩa vụ. Thanh toán thường chia theo đợt, công việc chia theo hạng mục, và hai thứ đó hiếm khi được nối với nhau rõ ràng. Thêm vào đó là phát sinh ngoài dự toán, thay đổi vật liệu theo ý chủ nhà, thời tiết làm chậm tiến độ.
Khi tranh chấp, chủ nhà nói đội thợ chậm và làm ẩu nên ngừng thanh toán; đội thợ nói chủ nhà chậm trả nên phải dừng công trình. Toà cần biết mỗi đợt tiền gắn với hạng mục nào, hạng mục đó đã nghiệm thu chưa, phát sinh đã được đồng ý chưa. Một bảng tiến độ đính kèm hợp đồng, mỗi dòng gồm hạng mục, ngày hoàn thành dự kiến, số tiền đợt tương ứng và cách nghiệm thu, giải quyết gần hết các câu hỏi đó.
Thói quen nhắn tin xác nhận mỗi lần nghiệm thu, mỗi lần đồng ý phát sinh, kèm ảnh hiện trạng, là bộ hồ sơ rẻ nhất mà cả chủ nhà lẫn đội thợ đều nên có.
Với đội thợ, còn một điểm nữa: khi phải dừng thi công vì chủ nhà chưa thanh toán, hãy nhắn thông báo trước ngày dừng, nêu rõ đợt tiền nào đến hạn, đã nhắc mấy lần, và ngày sẽ quay lại khi nhận tiền. Không có thông báo đó, việc dừng thi công rất dễ bị coi là bỏ dở công trình.
Ví dụ giả định: hai tin nhắn quyết định ai trễ trước
Một cửa hàng ở Cần Thơ đặt xưởng đóng một bộ tủ kệ, hợp đồng ghi giao trước ngày 15, thanh toán phần còn lại khi lắp xong. Ngày 12, xưởng nhắn hỏi chủ cửa hàng chốt màu sơn vì mẫu cũ hết hàng; chủ cửa hàng không trả lời. Ngày 20 xưởng chưa giao, chủ cửa hàng nhắn huỷ hợp đồng và đòi lại tiền cọc.
Nhìn qua thì xưởng giao trễ. Nhưng tin nhắn ngày 12 cho thấy xưởng đã đề nghị phối hợp trước hạn, và việc chủ cửa hàng không phản hồi làm chậm phần việc phải xong trước khi giao. Trong tình huống như vậy, câu hỏi ai trễ trước không còn đơn giản, và kết quả phụ thuộc nhiều vào nội dung hợp đồng về việc chọn mẫu.
Nếu hợp đồng có dòng “bên mua chốt màu và mẫu trong hai ngày kể từ khi bên bán đề nghị; quá hạn thì thời hạn giao lùi tương ứng”, tranh chấp này có lẽ đã không xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia chậm giao hàng, mình có được ngừng trả tiền không?
Tuỳ thứ tự nghĩa vụ trong hợp đồng. Nếu bên kia phải giao trước và chưa giao, bạn thường có quyền chờ. Nếu bạn phải trả trước theo ngày cố định, ngừng trả có thể là vi phạm. Đọc lại điều khoản và thông báo rõ lý do bằng văn bản trước khi ngừng.
Tin nhắn qua ứng dụng chat có được coi là thông báo không?
Bộ luật Dân sự coi giao dịch qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu là giao dịch bằng văn bản. Tin nhắn được toà xem xét như chứng cứ, nhất là khi xác định được người gửi, người nhận. Hợp đồng nên ghi rõ kênh thông báo được chấp nhận để tránh tranh cãi.
Bên kia không trả lời thông báo thì có nghĩa là đồng ý không?
Không đương nhiên. Theo Bộ luật Dân sự, sự im lặng không được coi là chấp nhận, trừ khi các bên có thoả thuận hoặc theo thói quen đã được xác lập giữa các bên. Vì vậy nên có điều khoản về hệ quả của việc không phản hồi trong thời hạn. Dù vậy, việc bên kia không phản bác vẫn là một dữ kiện toà xem xét.
Cả hai bên cùng vi phạm thì toà xử thế nào?
Toà xem xét mức độ vi phạm và mối liên hệ giữa vi phạm với thiệt hại của mỗi bên. Có vụ trách nhiệm được chia theo mức lỗi. Dòng thời gian rõ ràng giúp toà xác định vi phạm nào là nguyên nhân chính.
Có nên ghi điều khoản cho thời hạn khắc phục trước khi chấm dứt không?
Nên. Thời hạn khắc phục giúp phân biệt chậm trễ nhỏ với vi phạm nghiêm trọng, và tạo một quy trình rõ ràng trước khi chấm dứt. Nó cũng bảo vệ chính bạn khỏi bị coi là chấm dứt vội vàng.